De ongelovige Thomas heeft een punt. Een handleiding voor kritisch denken

Eindelijk nog eens een werk dat het ‘kritisch denken’ belicht.  Veel hierover wordt in ons taalgebied jammer genoeg niet gepubliceerd.  De term ‘kritisch denken’ is nochtans in de Angelsaksische wereld al goed ingeburgerd, vooral in het onderwijs, onder het begrip ‘critical thinking’, en dat sinds de jaren zeventig van vorige eeuw!  Het fundament van deze ‘kritische beweging’ werd toenertijd gezocht in de filosofie, meer bepaald in de formele en informele logica.  Het was dan ook niet te verwonderen dat de praktijk van dat kritisch denken vooral gericht was op cursussen logica en argumentatieleer.  Het filosoferen met kinderen in de Angelsaksische zin, vanaf de jaren tachtig, was ook nog in die context te situeren.  In het zogenaamd ‘philosophy for children’ programma – let op het substantief ‘filosofie’ in tegenstelling tot ons werkwoord ‘filosoferen’ – werd veel aandacht besteed aan leren redeneren, analyseren, beargumenteren, deduceren, concluderen, enz.  Ondertussen is er in die kritische traditie de laatste decennia natuurlijk ook veel veranderd.

Is ‘De ongelovige Thomas’ ook in deze traditie te situeren?  Wat houdt ‘kritisch denken’ voor Braeckman en Boudry nu eigenlijk in?  Na enkele bladzijden wordt dat duidelijk: kritisch denken komt eigenlijk overeen met ‘sceptisch denken’, hoewel de beide termen gebruikt worden en dus mekaar niet overlappen.  Het uitgangspunt van en de rode draad doorheen het boek is dus ‘waarheid’, lees: beweringen over de werkelijkheid die waar of niet waar zijn.  Waarheid is de kapstok waar kritisch denken aan wordt opgehangen.  Meer nog, de methode van het kritische of sceptische denken komt zo goed als overeen met de experimentele, lees wetenschappelijke methode.  Een kritisch denker stelt vooral de juiste vragen: ‘Klopt het wel wat hier beweerd wordt?’ Dit werk sluit dus aan bij de aloude traditie van het scepticisme zoals wij dat kennen van de filosofische stroming uit het antieke Griekenland (vooral dan Pyrrho van Elis uit de 4de en Sextus Empiricus uit de 2de eeuw VOT).  Braeckman en Boudry zetten zich hiermee meteen volledig in de lijn van de organisatie SKEPP (Studiekring voor Kritische Evaluatie van Pseudo-wetenschap en het Paranormale), waarvan beiden trouwens leden zijn.

Basisregel van het scepticisme is: geloof niet zomaar alles wat je hoort of ziet, hanteer een gezonde twijfel ten opzichte van allerlei beweringen, aanvaard geen dogma’s en baseer je eigen meningen en overtuigingen op ervaring, onderzoek en degelijke kennis.  Het boek behandelt overzichtelijk en geordend diverse voorbeelden van ‘beweringen’ die op de één of andere manier onwaar zijn, niet kloppen.  Het gaat dus over lichtgelovigheid, (bij)geloof, irrationaliteit, onzin, zelfbedrog, leugens, fraude, waanbeelden, illusies, valse overtuigingen, pseudowetenschap, dwalingen, misleidingen, onwaarschijnlijkheden, foute verbanden, vervalsingen, vooroordelen, veronderstellingen, hoaxen en ga zo maar door.  Je leert er bijvoorbeeld hoe ons brein verbanden legt die er gewoon niet zijn en tot opvattingen komt die gewoon niet stroken met de werkelijkheid.  We zijn als mensen bijvoorbeeld evolutionair gezien geprogrammeerd om orde en betekenis te detecteren, zelfs daar waar er geen orde of betekenis te vinden is.  Concreet voorbeeld: onze hersenen zijn geprogrammeerd om gezichten te herkennen in gegeven patronen.  Op Mars is er een specifieke plek waarvan wordt beweerd dat het een gezicht voorstelt, zogezegd een sculptuur gemaakt door Marsbewoners.  In werkelijkheid gaat het over een uitstulping van het Marsoppervlak, dat met enige verbeelding wat weg heeft van een gezicht.

Het leuke en boeiende aan het boek zijn natuurlijk de overvloedige voorbeelden, waarvan vele weliswaar reeds gekend zijn maar waar toch ook verrassingen uitkomen, zoals - voor mij althans - nieuwe terminologie (zoals apophenia ofte het fenomeen dat we ergens betekenis zien waar die er niet is) en nieuwe onderzoeksgebieden (zoals de cryptozoölogie ofte de studie van de verborgen diersoorten, zoals Nessie en de Yeti).  Maar het beste van het werk zit hem in de kadering, situering en analyse van de voorgestelde fenomenen.  De auteurs beschrijven bepaalde verschijnselen en leggen uit hoe de vork in de steel zit.  Hier komt in veel gevallen de psychologie om de hoek kijken (bv. de psychologische verleiding van het ‘cherry picking’ en de ‘confirmation bias’), naast klassieke drogredenen (bv. ad hominem drogreden) en valkuilen van het denken (bv. ‘agency/agent detection’). De auteurs doorspekken de inventaris van allerlei voorbeelden met korte maar duidelijke omschrijvingen van hoe de zaak in mekaar zit, waarom we fout zitten en waar de ‘kritische denker’ op moet letten als hij dergelijke zaken op zijn weg tegenkomt.  De volgende tip illustreert dit: “Een kritische denker houdt rekening met alle relevante informatie en hoedt er zich voor om die te plooien naar een vooropgezette overtuiging.  Daarnaast is hij zich bewust van de psychologische verleidingen van het kersenplukken, de confirmation bias en het gelijkeniscriterium.”

‘De ongelovige Thomas’ is een grote aanrader voor wie zich wil verdiepen in de vele valkuilen van het denken en voor wie de kritische zin hoog in het vaandel voert.  Het boek is goed gedocumenteerd (inclusief een ondersteunende website met veel verwijzingen naar bijkomende teksten en filmpjes, http://www.ongelovigethomas.be), vlot geschreven en de insteek ‘waar’ of ‘vals’ is natuurlijk fundamenteel. 

Wel vind ik dat de ondertitel ‘Een handleiding voor kritisch denken’ ietwat te sterk is uitgedrukt als we de opbouw van het boek bekijken en wat de lezer aan ‘tools’ meekrijgt.  Daar is het soms wat naar zoeken.  Je botst er wel op bij het lezen maar in een echte handleiding zou dit toch anders mogen uitgewerkt worden.  Rond de complottheorieën inzake de WTC torens – sommigen denken dat de aanslagen van 9/11 een complot zijn van de regering Bush – hadden we volledigheidshalve ook enige info willen lezen in verband met de immense ‘hoax’ vanwege de regering Bush rond de vermeende massavernietigingswapens en de veronderstelde steun aan het internationale terrorisme door het regime van Saddam Hoessein, wat de aanleiding vormde tot de inval in Irak in maart 2003.
De “kruistocht der leugens”, dixit Peter Jochems van Vredesactie.

Kritisch denken dient in alle richtingen te werken.  En dan past het dat grootschalige leugens met massale mensenoffers ook aan de ongelovige Thomas worden voorgelegd.  Maar misschien volgt nog een tweede deel…



Peter Algoet