De oorsprong en het nut van christelijkheid bij oorlog. (Verzameld werk; Deel IV)

Bernard Mandeville (1670-1733) was Nederlander, arts en vestigde zich in Londen.  Hij schreef in het Engels dit werk in het jaar 1732, dus een jaar voor zijn dood.  De inleiding van dit boek werd verzorgd door de Nederlandse vertaler Arne C. Jansen, onderzoeker van het leven en werk van Mandeville.

Bernard Mandeville beschouwde zichzelf als politiek onpartijdig.  Hij onderzocht de reële mens en bestudeerde de samenleving via een natuurwetenschappelijke en psychologische invalshoek.  Een samenleving noemt hij een onvoorstelbare wirwar van wisselwerkingen tussen individuen.  Daardoor is haar bestuur altijd ondankbaar werk, omdat teveel tegenstrijdige belangen moeten gediend worden.  Daarbij vindt de auteur de stem des volks geen voorbeeld van oordeelkunde.

De hoofdbrok van het boek wordt gevormd door vier dialogen tussen ene Horatio en ene Cleomenes.  De namen zijn fictief, maar de achterliggende personages zijn dat volgens de vertaler niet.  Cleomenes vertolkt de meningen van Mandeville zelf, terwijl Horatio zou gebaseerd zijn op Henry Saint John, burggraaf van Bolingbroke en eminent Tory-politicus.

De eerste Dialoog bespreekt het begrip “eer” als middel om aan te zetten tot gewenste handelingen.  De tweede dialoog gaat over de christelijke leer en de Kerk.  De derde dialoog behandelt christelijkheid en oorlog.  De laatste dialoog gaat over het nut van vasten, preken en dergelijke voor de oorlog.

Samenvattend schreef Mandeville dat de godsdiensten misleidend zijn en vaak bronnen van oorlog en dat de Kerk de godsdienst ook gebruikt/misbruikt om de soldaten aan te vuren.
Er is het stuk “Tyburn, wrikken aan een dodelijke sleur” (Tyburn was een galgenveld) met een inleiding door A. C. Jansen.  Dit handelt over het groot aantal terechtstellingen in het toenmalige Engeland.

Mandevilles beschouwingen worden gezien als het belangrijkste document over het Engelse terechtstellingsbeleid.  Meer dan een eeuw later pas kwam er verandering in de Engelse cultuur van misdaadbestrijding en –preventie.  Zijn voorstellen waren primair bedoeld als denkoefeningen.  In zijn familie waren verschillende leden werkzaam in de juridische sector.

Verder zijn opgenomen: Wensen voor een peetzoon met andere mengelgedichten door Mandeville - dit zijn gedichten met een moraliserende of erotische inslag.  Er is een nawoord door prof. Hans Achterhuis, een maatschappijkritische schrijver; deze ziet Mandeville als een overgangsdenker.  Commentator Ger Groot stelt dat de werken van Mandeville verplichte lectuur vormen om te begrijpen hoe mensen in het huidige kapitalisme, gevormd zijn.
Maar Mandeville pleit ook voor de prekapitalistische economie uit de Middeleeuwen, met bekwame heersers en goede wetten om de buitensporigheden van de handel te beteugelen.

Mandevilles ideeën hebben later de filosoof David Hume en de economist Adam Smith beïnvloed.  Mandeville als voorloper van de wetenschap van de kapitalistische economie, maar ook de man met de ideeën ome misdaad methodisch te vervolgen, de pakkans te vergroten, straffen te humaniseren en nuttig maken aan de maatschappij.

In deze uitgave is een overzicht van zijn verzameld werk en 38 pagina’s met verklarende noten opgenomen.  De lezer van dit interessante boek wordt uitgenodigd een ruig en onontgonnen overgangsland te verkennen in plaats van in een geordend park te wandelen.  Mandeville heeft nog steeds een rijkdom aan inzichten en impressies te bieden.


Willy Raats