Een schijn van vooruitgang

Jan Vastrick maakt met dit boek een strenge kritische analyse van het liberaal-kapitalisme. Hij schrijft dat we leven met een maatschappelijk productieproces dat wordt gedomineerd door het begrip ‘vrije markt’. Strikt genomen wil dat zeggen dat er bij de handel geen inmenging van derden is. In onze huidige maatschappij bestaat de vrije markt uit de invoering van een sociaal-economisch systeem volgens het principe van het liberaal-kapitalisme.

In dit werk onderzoekt Vastrick welke maatschappij-visie hierachter schuilt. Aan welke specifieke voorwaarden en normen moet voldaan worden om het grootste geluk van het grootste aantal mensen te verwezenlijken? Economisch vertaald betekent dit de ‘maximalisatie van de productie van goederen en diensten, welke voor de behoeftebevrediging kunnen dienen, voor een maximaal aantal individuen’.

De moraliteit van dit systeem berust op de idee dat een maximale vrijheid tot handelen uit eigenbelang zal leiden tot een optimaal resultaat. Vastrick bekijkt hier de moraal en praktijk àchter de vrije markt. Hij zoekt waar de rechtvaardiging van dit systeem ligt, en toetst het resultaat aan de doelstelling. Hij onderzoekt op welke wijze het systeem functioneert en wat de gevolgen zijn. In breder perspectief bekijkt hij de ethiek van het liberaal-kapitalisme en diens verhouding tot de algemeen geldende waarden en normen in de maatschappij. Tot slot beschouwt hij het liberaal-kapitalisme niet als een eindstation in de geschiedenis, maar slechts als een fase in de algemene ontwikkeling.

Vastrick legt de nadruk op de invloed van het maatschappelijk productieproces op de menselijke ontwikkeling. Met zijn daden van vandaag schept hij de mens van morgen. Hij maakt die naar zijn inzichten en gelooft dat het subject-gebonden goede gekozen zal worden. De keuze van een maatschappelijk voortbrengingsproces beïnvloedt bijgevolg de menselijke ontwikkeling. Op die manier bepaalt hij ook de denkbeelden inzake goed en kwaad. In deze huidige maatschappij heerst het liberaal-kapitalisme. Dit houdt in dat de waarden en normen volgens deze filosofie bepalend zijn en richting geven aan de verdere ontwikkeling. Het is dit systeem dat Vastrick wenst te toetsen in zijn boek dat hij de onthullende titel Een schijn van vooruitgang meegaf.

In korte hoofdstukken onderzoekt Vastrick de vele en verschillende aspecten van het liberaal-kapitalisme. Hij doet dat in een vlotte en heldere stijl. Waar mogelijk verwijst hij naar andere auteurs die over een aspect van de materie vroeger hebben gepubliceerd. Dit boek overschrijdt vér de louter economische invalshoek: het ontleedt de maatschappij ten gronde. Er wordt niet vertrokken van ijle begrippen, maar elke factor uit de samenleving wordt grondig ontleed. De technologische ontwikkeling wordt eveneens beoordeeld.

De auteur gaat daarbij ook na in hoeverre deze vooruitgang zich ook zou moeten onderwerpen aan de ethische regels. Hij stelt in dit verband vast dat er binnen het liberaal-kapitalistische systeem geen visie is op de menselijke ontwikkeling, maar dat de richting wordt bepaald door eigenbelang. Hij benadrukt de verantwoordelijkheid van elke menselijke activiteit in het gehele productieproces. Binnen dit systeem is er echter geen ruimte voor een moreel kader.

Vastrick benadrukt dan ook met talrijke voorbeelden het grote aandeel van eigenbelang binnen het liberaal-kapitalistische systeem. Dit heeft het maatschappelijk voortbrengingsproces losgerukt uit het kader van de samenleving. De mens speelt hierin nog slechts een beperkte rol. In dit stelsel is er geen plaats voor solidariteit, eigenbelang primeert onder het mom van vrijheid.

Is er dan een schijn van vooruitgang? Naarmate de mens beter in zijn behoeften kan voorzien, groeit zijn geloof in vooruitgang. Bevrediging zal hij synoniem achten met het geluksgevoel. Vermits het liberaal-kapitalistisch systeem zoveel mogelijk wil produceren, moet ook de consumptie stijgen en de mens gelukkiger worden. Maar in zijn streven naar bevrediging van zijn behoeften is de mens zijn soevereiniteit kwijt geraakt omdat deze wordt bepaald door het grote aanbod aan consumptiegoederen. Hij kiest niet meer uit vrije wil. Vermits geluk gelijk staat aan steeds meer consumeren leidt dit tot een geïsoleerd bestaan. De mens zit gevangen in dit systeem.

Het liberaal-kapitalisme is geen eindfase in de ontwikkeling van de mensheid. Het is vastgelopen en levert geen bijdrage meer in de wezenlijke vooruitgang van het mens-zijn. De samenleving staat voor de keuze: de existentiële ontwikkeling van de mens laten verzanden of nieuwe wegen zoeken. Het liberaal-kapitalisme heeft geen antwoord op de wereldproblemen. Het zal zodanig moeten worden omgebouwd dat het voor ieder individu mogelijk wordt zich in zijn bestaan verder te ontwikkelen. Dan kan er zich een humanitair-kapitalistisch systeem ontwikkelen als een nieuwe fase in de ontwikkeling van de mensheid.

In de bijlage slaagt Vastrick erin het geheel van behoeften en bevrediging op één bladzijde overzichtelijk samen te vatten. Hij is er in geslaagd een grondige analyse van de vrije markt uit te voeren. Zijn grote verdienste is dat hij dit op een voortreffelijke manier onder woorden weet te brengen. Je kan dit boek over economie zelfs boeiend noemen. Hij schrijft op een overtuigende wijze en tegen zijn glashelder commentaar is weinig in te brengen.

Datum 5 juni 2008
Recensent Paul Van Aelst