Het schandaal van de filosofie

Henri Oosthout publiceert op het gebied van de antieke wijsbegeerte, de metafysica en de filosofie van de natuurwetenschappen.  In 2003 verscheen van hem ‘Tijd, getal, bewustzijn; het spel van eenheid en veelheid van Herakleitos tot Hawking’.  Met ‘Het schandaal van de filosofie’ schreef hij een – voor het Nederlandse taalgebied – uniek overzicht van het scepticisme.

    De scepticus heeft zich in het menselijke denken steeds geweerd.  Hij was de pleitbezorger van het gezonde verstand, maar ook de vlijmscherpe criticus van de filosofie.  Hij was verdediger én bestrijder van het geloof.  Hij was onderwijzer én redder van de empirische wetenschap.  Alle grote filosofische geesten hebben in de loop van de geschiedenis de invloed ondervonden van het scepticisme.  Tenslotte ging het immers over de fundamentele vraag wat kennis is en wat wij kunnen weten.  De scepsis prikkelt ons met het ultieme besluit ‘Ik weet niets en zelfs dat weet ik niet’.

    De scepsis die Oosthout behandelt is niet de gelegenheidstwijfel of het ongeloof waarmee de term in het dagelijkse spraakgebruik vaak samenvalt.  De filosofische scepsis is een twijfel of een opschorting van oordeel op beredeneerde gronden.  Zij relativeert de macht van de rede, maar moet tegelijkertijd een minimum aan rationaliteit bewaren om te voorkomen dat zij zichzelf zou onmogelijk maken.

    Oosthout legt de nadruk op het globale karakter van de filosofische scepsis.  Deze richt zich niet op een enkele bijzondere opvatting maar wijst op de grenzen van het menselijke kenvermogen en zijn aanspraak op waarheid en zekerheid.  De kracht van de scepsis ligt dan ook in de eenvoud van haar argumenten.  De ultieme consequentie is Kants ‘schandaal van de filosofie’: op goed geloof aannemen en niet te bewijzen idee dat er buiten ons denken een materiële wereld bestaat.  Dit idee heeft Oosthout als titel gekozen voor zijn werk en het is zijn leidraad doorheen de geschiedenis van de filosofie. 
    Hij besluit dat de prikkelende scepsis de ongrijpbaarheid van het objectief, het absoluut zekere, proeft.  Hij maant aan tot intellectuele bescheidenheid en maatschappelijke tolerantie en roept tevens op tot strijd tegen het dogmatisme.

    De opgave om een filosofisch onderwerp door de eeuwen heen te behandelen wordt door onze uitdijende kennis hoe langer hoe moeilijker.  Ook Oosthout kan hiervan meespreken.  Hij begint bij de klassieke Griekse filosofie en doorloopt de hele geschiedenis tot op heden.  Als je echter die hele evolutie hebt doorgelezen en uiteindelijk terechtgekomen bent in de hedendaagse tijd, krijg je de indruk dat deze er eerder bekaaid afkomt.  Het is uiteraard begrijpelijk dat Oosthout in zijn boek enkel de hoofdlijnen van het sceptisch denken wil behandelen.  De reden kan zijn dat we nog niet genoeg afstand hebben kunnen nemen van het heden.  Toch blijf je over de huidige tijd wat op je honger zitten.  In dat geval kunnen we uitzien naar een vervolg op ‘het schandaal van de filosofie’.

    Het lijvig werk is opgebouwd uit dertig overzichtelijk afgeronde delen.  Telkens geeft Oosthout op het einde een literatuuroverzicht mee.  Dit is bij hem geen lijst van geraadpleegde of te raadplegen werken.  Hij geeft van elk vermeld werk een korte bespreking en toont het belang ervan aan binnen zijn context.  Alleen al deze stukken maken het boek waardevol en geven een extra dimensie aan het geheel.

    Op het einde van zijn boek geeft Oosthout ons ‘Tien metasceptische overwegingen tot besluit’ mee.  Elke overweging is een filosofisch pareltje en kan leiden tot uren diepzinnig wegdromen.  Uiteraard staat er op het einde van een dusdanig werk een zeer uitgebreid en volledig register.

Paul Van Aelst