Het veer van Istanbul

Nicole Segers (1960) woont en werkt in Amsterdam.  Zij studeerde aan het Fotografisch Centrum de Moor in Amsterdam en vervolgde haar opleiding als leerling van Leo Divendal.  Ze werkt samen met historica, schrijfster en journaliste Irene Van der Linde (1963).  Hun vorige samenwerking voerde hen langs de vijfduizend kilometer lange nieuwe oostgrens van Europa.  Het resulteerde in 2004 in hun succesvolle debuut: ‘Het einde van Europa. Ontmoetingen langs de nieuwe oostgrens’.

    In 2007 reizen Segers en Van der Linde naar de Bosporus, de zee-engte die de grens tussen Europa en Azië vormt en Istanbul doormidden snijdt.  Ze nemen de veerpont die tussen de twee continenten vaart.  Net als dat schip bevindt ook Turkije zich tussen twee continenten.  Vaart het land richting Europa of zal het toch de andere kant uitgaan?  Voor veel Europeanen vormt de Bosporus de grens en valt Turkije buiten de Europese Unie.  Volgens hen begint hier Azië en de Islam.  De Turken zelf zien dat anders.  Daar zijn het juist conservatieve islamieten die toenadering zoeken tot de Europese Unie, terwijl westers georiënteerde seculieren zich ervan afkeren.  De twee bevolkingsgroepen weten niet echt meer wat het beste voor hun is en voelen zich gebruikt door de politici.  Omstandigheden dwingen hen om te kiezen zonder dat zij zelf overtuigd zijn.  Daarbij komt nog dat het land onder vuur ligt vanuit Brussel.  Europarlementariërs vinden dat de opgelegde hervormingen veel te traag gaan. 

    Zal het ooit nog goed komen tussen dit land en de Europese Unie?  Met die vraag voor ogen werkt fotografe Segers en journaliste Van der Linde een jaar lang aan het boek ‘Het veer van Istanbul’.  Op de boot op de Bosporus, de symbolische scheiding tussen twee werelden, maken ze indringende portretten.  Samen creëren zij een beeldverhaal dat perfect de verschillen en overeenkomsten tussen Azië en Europa, tussen Oost en West, aangeeft.  Het is een unieke combinatie van een fotodocumentaire en literaire non-fictie.  Van der Linde volgt de levens van uiteenlopende stadsbewoners en blikt vanaf de boot over het water naar de Europese en Aziatische oever van Istanbul.  Met groot gevoel voor kleur en detail maakt de fotografe zichtbaar hoe oost en west in de Turkse miljoenenstad met elkaar zijn verbonden.  Zo ontvouwt de stad zich in haar vele facetten.  Segers plaatst de hectische levendigheid van de stad tegenover de rust die heerst op de veerpont.  Aan boord wordt thee gedronken, de krant gelezen en mijmerend uit het raam gestaard.  De passagiers zijn even tussen twee werelden, onderweg naar de overkant.  Op het vasteland overheerst bedrijvigheid, de markt is in volle gang, het verkeer loopt vast.

    Van der Linde volgt de levens van uiteenlopende stadsbewoners in een verwarring brengende realiteit.  Net als de veerpont bevinden ze zich tussen twee continenten.  De oude moderniseringsbeweging van Ataturk, gesteund door de seculiere elite, staat tegenover de nieuwe moderniseringsgolf van Erdogan, die achter zich de religieus-conservatieven weet.  Met haar teksten tekent ze een beeld van het ingewikkelde moderne Turkije.  Ze schetst hoe de Islam zowel de mensen samenbrengt als ze afschrikt.  Hoe niet enkel het onderwijs wordt beïnvloed door de godsdienst, maar het hele openbare leven. 
    In haar teksten klinkt ook de speciale rol van het leger door.  Zelfs de militaire campagne tegen de Koerden en de PKK vormt de achtergrond voor de strijd tussen progressieven en behoudsgezinden.  Ze laat zien hoe de twee tegenover elkaar staande bevolkingsgroepen allebei denken de democratie te kunnen verwezenlijken.  Uitvoerig gaat ze in op het probleem van het al dan niet verbieden van de hoofddoek.  Soms tekent ze deze evolutie heel fijntjes als ze het heeft over de vogels die de smalle zee-engte gebruiken als een brug tussen oost en west.

    Steeds keert als motief voor de teksten terug dat ‘Turkije is als een schip dat naar het westen vaart, terwijl de mensen op het schip naar het oosten lopen’.  Zo is ook de Europese Unie een instrument geworden in de klassenoorlog die op dit ogenblik in Turkije woedt.

    Segers en Van der Linde maken zichtbaar dat de inwoners van Istanbul zowel letterlijk als figuurlijk voortdurend pendelen tussen oost en west.  Zo ogenschijnlijk achteloos als de veerpont tussen Azië en Europa vaart, zo moeiteloos gaan ook de invloeden van oost en west in het straatbeeld en het dagelijkse leven in elkaar over.  Beide oevers van de stad hebben weliswaar hun eigen karakter, maar niettemin horen zij naadloos bij elkaar.  Beide auteurs leggen, ieder op de eigen manier, de ongrijpbaarheid en onzichtbaarheid van grenzen op een bijzonder wijze vast.  Zij zoeken naar wat de Bosporus als grensgebied betekent voor de inwoners van Istanbul of misschien wel van Turkije in het algemeen, dat met de discussie rondom de toetreding tot de Europese Unie al jarenlang balanceert tussen twee werelden.

    Dit jaar, 2010, is Istanbul door de Europese Unie uitgeroepen tot culturele hoofdstad.  Dit boek hoort daar bij.  Zowel naar vorm als inhoud is het ontegensprekelijk een aanwinst.

Paul Van Aelst