Gevoelige Ideeen. Over de andere Verlichting

De Verlichting houdt niet alleen koel rationalisme, vooruitgang en optimisme in. Rond 1750, toen de Verlichting op haar hoogtepunt was, begon het sentimentalisme in Europa te woeden en bereikte "het dwepen met de zoete droefheid" een hoogtepunt. Bij schrijvers als Diderot en Voltaire gingen gevoel en verstand samen, alsof zij al profiteerden van de vruchtbare kanten van de Romantiek die de Verlichting rond 1800 zou opvolgen.

Er is een hardnekkige mythe die beweert dat tijdens de Verlichting het gevoel en de verbeelding uit de gratie waren. Dit wordt tegengesproken door bijna alle figuren die in dit boek ter sprake komen (p.169). Zie daar de stelling van dit boek.

Soms is het boek verwarrend: "De Verlichting maakte een einde aan het despotisme"(p.23). Verlichte despoten als Frederik II, Jozef II en Catharina de Grote zijn toch heel typisch voor deze periode. De auteur wijst zelf op verwarring: "juist in de tijd van de reactie op het rationalisme, de romantiek, begon de industrialisatie.

Vele onderwerpen in het boek zijn overbekend en werden in talrijke oudere boeken beschreven. Vooral de bladzijden gewijd aan Voltaire, evenals zijn verhouding tot Emilie de Châtelet, brengen weinig nieuws. Ook de tegenstelling tussen het Engels empirisme en het Franse rationalisme werd al door vele auteurs uitvoerig behandeld. De auteur kiest echter ook (soms te) hartstochtelijk partij: onder meer tegen het absolutisme van Hobbes, tegen het conservatisme van Burke, vóór de progressieve denkbeelden van Thomas Paine, vóór de aansporing tot mondigheid van Kant, tegen Caspar David Friedrich, vóór de westerse parlementaire democratie van Montesquieu, tegen de bijbel ("baarlijkste nonsens") en tegen koran ("bron van ellende").

Het boek is waardevol als opfrissing van twee van de belangrijke periodes in de westerse geschiedenis en verduidelijkt hoe die periodes naadloos in elkaar overgaan: Verlichting en Romantiek. Jammer genoeg wordt het boek ontsierd door enkele serieuze fouten: (p.66 en 67): Benjamin Franklin is nooit president van de Verenigde Staten geweest!(p.95): 1925 moet 1725 zijn.(p.197) : "Michelangelo schilderde het plafond van de Sixtijnse Kapel als een kluizenaar, niemand mocht zien wat hij aan het doen was, zelfs de opdrachtgever de paus niet".In het bekende boek van R.King,"De hemel van de paus" (uitg. De Bezige Bij) staat duidelijk dat Michelangelo de beschikking had over een hele groep assistenten.

Johan Comer