Ida, het verhaal van een voorouder

Ida verscheen in een documentaire, had al een website en haalde de voorpagina’s.  Nu is er ook het boek over Ida, het fossiele halfaapje.  De auteur, Colin Tudge is bioloog en schrijft doorgaans over voedsel en landbouw, biologie en wetenschapsfilosofie.  In het boek ‘Ida, het verhaal van een voorouder’ treedt hij op als verslaggever bij een bijzonder boeiende en allesomvattende gebeurtenis.

    In 1982 stuitte een fossielenjager op iets wat leek op een exotische aap.  Het diertje was gefixeerd in foetushouding, precies zoals het tot stilstand was gekomen op de bodem van een meer.  De preparatie van het fossiel werd gelukkig zeer vakkundig uitgevoerd.  De schat werd echter opgeborgen en verdween bijna 25 jaar in een kelder.  In 2006 kon Jorn Hurum, paleontoloog aan de universiteit van Oslo, het fossiel voor een miljoen dollar aankopen.  Hij werd de onderzoeksleider van een team uitgelezen wetenschappers die de fossiele Ida mochten onderzoeken. 
    Tot nu was hij nog voorzichtig en terughoudend, maar in het boek Ida (origineel ‘The Link’) gaat hij voluit: ‘Ida, Darwinius massiliae' staat dichter bij de stam van de menselijke evolutie dan enig andere vondst tot nu toe.

    Tudge begint zijn boek met een situatieschets van de vindplaats en het belang van het fossiel voor de wetenschap.  Hij beschrijft op een boeiende manier het wetenschappelijk onderzoek en alle problemen die daarmee gepaard gaan.  ER ontvouwt zich langzaam een verhaal over een periode uit onze eigen evolutie en dit spreekt tot de verbeelding van de schrijver en de lezer. 
    Wanneer het boek begint, leeft Ida nog.  Tudge beschrijft kleurrijk de Zuid-Duitse vindplaats en de daar dan bloeiende flora en fauna.  In het midden van dat regenwoud bevond zich een groot kratermeer.  Hier ging Ida drinken en start tegelijkertijd het verhaal van het fossiel. 
    Nu zijn we 47 miljoen jaren later en het gebied waar ze gevonden werd, Messel in Zuid-Duitsland, is een belangrijke vindplaats van zeer intact gebleven fossielen.  De dieren raakten bedwelmd door vulkanische gassen en werden mede hierdoor zeer goed geconserveerd.

    Naast het verhaal van Ida raast Tudge in kort bestek langs de primatenevolutie.  Hij weidt uit over de andere Messel-fossielen.  Het boek laat zien waarom Hurum en zijn collega’s een prominente plek voor Ida opeisen.  Naast de inhoudelijke argumenten voel je ook aan hoe verknocht ze aan Ida geraakten.  Als Hurum in 2006 het fossiel kan verwerven, kan hij dagenlang niet slapen.  Hij weet dat zijn status als paleontoloog staat of valt met het oordeel van andere onderzoekers over zijn studie van Ida.  Tudge maakt ons deelachtig in de bewijsvoering van het belang van Ida in de evolutie van primaten.  Hij slaagt erin om het wetenschappelijk werk over een droge en moeilijke materie, op een boeiende wijze te brengen.  Zijn stijl is levendig en overtuigend.  Sommige stukken zijn ronduit spannend.  Met zijn uitstapjes van miljoenen jaren werkt hij als reclameagent voor de wetenschap.  Als lezer voel je aan dat hij betrokken partij is geworden en daardoor aan objectiviteit verliest.  De mogelijke oppositie komt in het boek niet aan het woord.

    Tudge vertrekt van vele vragen en bouwt zijn tekst rustig op, in een klare taal, op zoek naar mogelijke antwoorden.  Hij gaat de diverse problemen niet uit de weg en maakt duidelijk dat de oplossingen veeleer complex zijn. 
    We leren Ida kennen als het achtste wereldwonder.  Ze is een zeer volledig, zeer oud en ook zeer goed bewaard fossiel dat licht werpt op onze eigen afkomst. 
    Paleontologen leren we kennen als doorzetters en nauwkeurige puzzelaars.  Ze vertrekken van vele hypothesen en lege kadertjes, om daarin de gevonden stukjes over periodes die tientallen miljoenen jaren overspannen, in te passen.  De geschiedenis van de menselijke evolutie is zo’n verhaal-in-ontwikkeling.  Het voert ons van hoe we zijn ontstaan naar wie we nu zijn.  De details onthullen dat alle mensen onderling verbonden zijn en fundamenteel verwant.  Fossielen zijn hierbij een belangrijke, maar gebrekkige manier om iets te vertellen.

    In het Darwin-jaar is dit verhaal een illustratie van een onverminderd zoeken naar onze evolutie.  Bovendien kunnen we door de verworven kennis van het verleden, de tegenwoordige wereld beter begrijpen en behandelen. 
    Dit boek biedt een toegankelijk overzicht van de evolutie van de primaten en geeft een heldere samenvatting van de wetenschappelijke analyse waarop de onderzoekers hun conclusies hebben gebaseerd.  Ida is daarom een belangrijk boek in de argumentatie tegen de drogredenen van creationisten.  Alleen daarin schuilt al een grote verdienste.

Paul Van Aelst