De auteur van ‘Geleefde brieven’ is Floris van den Berg (1973). Hij is filosoof, directeur van de seculier humanistische denktank ‘Center for Inquiry Low Countries’, bestuurslid van de vrijdenkersvereniging ‘De Vrije Gedachte’ en hij is betrokken bij de ‘Verlichtingshumanisten en hun Virtueel Museum van kwetsende en gecensureerde Kunst’. Ook is hij initiatiefnemer van de atheïsmecampagne in Nederland. Hij schrijft over secularisme, atheïsme, dierethiek, milieufilosofie, mensenrechten en onderwijs. Met ‘Hoe komen we van religie af’ schreef hij een praktische handleiding voor de bevrijding van de mens uit de ketenen van de religie.
Uit bovenstaande blijkt dat van den Berg zeker geen gelovige is en dat zijn roman dan ook getuigt van het vrijzinnig gedachtegoed. In ‘Geleefde brieven’ lezen we over de geestelijke ontwikkeling van Justus. We maken kennis met zijn betrokkenheid bij de maatschappij en zijn atheïsme. Justus en zijn vriendin Lara studeren japanologie, filosofie en geschiedenis in Leiden. Literatuur neemt een belangrijke plaats in hun leven in. Er wordt heel het boek door gegoocheld met namen van bekende schrijvers. Hun vriend en kunstenaar Thomas is pas naar Japan vertrokken. Justus hoopt met brieven aan Thomas hun vriendschap te kunnen voortzetten en binnenkort zelf naar Japan te vertrekken. De antwoorden op die brieven lezen we echter nooit.
In hun zoektocht naar kennis, waarheid, harmonie en schoonheid spelen Zenboeddhisme en de Japanse theeceremonie een belangrijke rol. Justus en Lara sluiten zich in een passionele verhouding af van de buitenwereld die ervaren wordt als grof, oppervlakkig en onrechtvaardig. Omdat het Justus is die de brieven schrijft, komen we het meest over zijn karakter te weten. Hij komt zeurderig en a-sociaal over. Verder vindt hij zichzelf verheven boven de rest van de samenleving die hij de kring van simpelheid noemt. Hij is zeer betweterig. Hoewel hij dikwijls aan zichzelf twijfelt, doet hij er weinig aan om zichzelf te veranderen. Dat is jammer, want de ideeën die hij in zijn brieven aanhaalt zijn zeker de moeite waard om op een andere manier te worden ontwikkeld.
Van den Berg tekent de brievenschrijver als een eigenzinnige figuur die zeer hautain overkomt. Justus heeft veel kritiek op anderen maar heeft zelf nog helemaal niets verwezenlijkt. Hij leeft op kosten van zijn vriendin met wie hij huwt om in Japan een appartement te kunnen worden toegewezen. Hij is atheïst en heeft zich van zijn gelovige familie losgemaakt. Dit laat hij dikwijls blijken en zijn wrevel tegen godsdiensten uit hij herhaaldelijk.
Er is een nawoord opgenomen van Frans Bijlsma van de vrijdenkersvereniging ‘De Vrije Gedachte’. Daarin noemt hij dit boek een vrijdenkersroman. In het verhaal vindt hij een ongebonden, niet-dogmatische levenshouding terug binnen een literaire vorm waarin volgens de gangbare definities één of meer hoofdpersonen een ontwikkeling doormaken. Mij komt Justus eerder over als een kritiek spuiende, egoïstische jongeling die nog zijn plaats in de maatschappij zoekt. Uit zijn brieven blijkt trouwens dat zijn vrienden hem meestal al snel laten vallen.
Ook het boek bezondigt zich aan die eigenschappen met te weinig, of te armzalig uitgewerkte inhoud te veel willen pretenderen. Om onderwerpen zoals in dit boek worden behandeld te promoten, ben je beter af met figuren die wel sympathiek overkomen.
Paul Van Aelst
