Op mensenmaat

Jarenlang waren alleen de free marketeers te horen. In allerlei burgermanifesten hoorde je: het eigenbelang zorgt voor de economie en voor de welvaart. Een moderne ketter die anders durfde te beweren. De financiële crisis heeft die heilige huisjes omvergeblazen. Banken en bedrijven staan beduusd in de bedelrij voor steun van de vermaledijde overheid.
We staan voor turbulente tijden. Werkloosheid? Flexibiliteit? De pensioenen en sociale uitkeringen naar omlaag? De openbare dienstverlening afbouwen? Hoezo, na de crisis precies dezelfde recepten als ervoor?
Op mensenmaat geeft een stem aan wie de crisis aan den lijve ondervindt. Het vertrekt vanuit de buik van de samenleving. Het reikt eenvoudige, haalbare maatregelen aan: een overheidsbank, geen afdankingen in bedrijven die winst maken, btw-verlaging op gas en elektriciteit, het kiwimodel.
‘Vandaag zijn we allemaal socialisten’, schreef het magazine Newsweek onlangs. Op mensenmaat kijkt verder dan het eendagssocialisme. Het reikt stof aan voor een socialisme zonder blauwe plekken. Stof voor een maatschappijvisie op mensenmaat. Stof tot debat, stof tot verandering.
Met een nawoord over het programma van Jean-Marie Dedecker.

Peter Mertens maakt onmiddellijk duidelijk waar het om gaat. Hij begint zijn boek met een aanval op de populist Jean-Marie Dedecker en hij eindigt er ook mee. Hij noemt Dedecker bij aanvang een ‘populist tegen het volk’ en onderbouwt deze stelling zeer uitvoerig in zijn laatste hoofdstuk, de annex ‘Welcome in Dedeckerland’. Mertens bewondert Dedecker om zijn volkse oneliners, maar wijst er fijntjes op dat volkse taal toch nog iets anders is dan populisme. Onder de holle slogans van Dedecker, zitten volgens Mertens immers een waslijst aan asociale maatregelen die rechtstreeks in het vel snijden van Jan met de Pet. De vlaktaks van Dedecker is een goed georganiseerd geschenk aan de rijken. Mertens wordt hierin bijgetreden door een studie van de KUL. Met LDD gaat de gewone burger ook meer belastingen betalen. ‘Meer btw en meer accijnzen, zegt de man die beweert op te komen tegen pesttaksen.’ is het verwijt van Mertens. Dedecker organiseert een sociale afbraak, in de stijl van Reagan en Thatcher, en Mertens verwijst hierbij naar het voorstel van LDD om een private zorgverzekering uit te bouwen, brugpensioenen af te schaffen en werkloosheidsuitkeringen te beperken in de tijd. Wat opvalt, is dat Mertens in zijn boek Lijst Dedecker als vijand kiest en niet de sp.a. Het brengt mij tot de oprechte vraag: waarom? Om voor één keer eens geen ruzie te maken op de linkerflank? Omdat de sp.a electoraal te marginaal en te centrum is geworden om nog veel moeite in te stoppen? Of omdat hij de PVDA als volkse partij wil positioneren tegenover die andere partij die in juni 2009 veel stemmen wil halen bij het volk omdat natuurlijk niemand tegen gezond verstand is?

Peter Mertens waarschuwt de lezer voor politici die elk ideologisch debat willen vermijden. Want dat zijn volgens hem de sluwe vossen die natuurlijk wél hun ideologische stempel drukken, zij het in alle stilte, terwijl de rest van de wolven in het bos meehuilt en orakelt dat ideologie inderdaad passé is. Mertens haalt nog enkele heilige huisjes neer, zoals het heilige huisje van de privatisering als norm. Hij verwijst naar Zweden, waar de post sinds de privatisering 90% duurder werd en waar het postnet tot de slechtste van Europa behoort. In Zwitserland daarentegen ziet hij een spoorwegennet uitgebaat door de overheid dat dan weer bij de beste van de wereld behoort. Driekwart van de Britten wil een hernationalisatie van hun spoorweg: take back the track, zeggen ze daar. In Argentinië ging presidente Cristina Kirchner over tot nationalisering van de privé-pensioenstelsels. Ook de gunstige evoluties in Bolivië, Venezuela, Brazilië en andere Latijns-Amerikaanse staten, zijn stilaan bekend. En in Nieuw-Zeeland kennen ze sinds kort de Kiwibank. Inderdaad, een overheidsbank .De privatiseringsideologie was volgens Mertens niet meer dan een poging van de zakenwereld om haar afzetmarkt te vergroten. Welke sector hebben we nog niet uitgezogen? Ah juist, de overheidssector. Daar valt nog veel geld te rapen! De poging is gelukt. De zakenwereld had een plan en een strategie, de politieke wereld niet. Die laatste volgde, niet gehinderd door een gebrek aan kennis van elementaire economie en zeker niet gehinderd door de vetpotjes in tal van Raden van Bestuur, die zich ook voor haar een beetje openden. Mertens is heel nuchter in zijn analyse van de roep om meer Vlaanderen: ‘Voka en de Vlaamse werkgeversorganisaties denken dat de sociale zekerheid gemakkelijker kan ontmanteld worden in een meer autonoom Vlaanderen.’ Ook op een ander vlak is hij heel nuchter: de grote technologische omwentelingen die we kennen kwamen tot stand dankzij mega-overheidsinitiatieven en niet door concurrentieslagen. De talrijke spin offs van het NASA-ruimteonderzoek (Internet, Wikipedia, fotovoltaïsche zonnepanelen, satelliet-tv, enz.), de CERN-deeltjesversneller,… zijn daar voorbeelden van. Peter Mertens doet enkele voorstellen om het evenwicht tussen hebzucht en eerlijke economie handel te herstellen. Hij is uiteraard voor een vermogensbelasting en stelt voor om een moratorium te leggen op afdankingen voor grote bedrijven die nog geen twee opeenvolgende jaren verlies hebben gemaakt. Een gedurfde maatregel, volgens mij, want failliete bedrijven schenken ook geen jobs. Hij vraagt ook de uitkering van dividenden op te schorten bij winstgevende bedrijven die toch werknemers willen ontslaan. Mertens vraagt daarnaast ook de btw-verlaging op gas en elektriciteit en natuurlijk ook de invoering van het kiwimodel voor geneesmiddelen. Een Belgische variant van dit Nieuw-Zeelands verzonk immers in een typisch Belgisch compromis, niet tussen Vlamingen en Walen, maar tussen liberalen en sociaal-democraten.

Bij momenten doet de stijl van Peter Mertens denken aan die van Michael Parenti, de linkse Amerikaanse intellectueel die zeer gedocumenteerd alle mechanismen achter het Amerikaanse kapitalisme blootlegt. Mertens laat voormalig ASLK-directeur Piet Frantzen aan het woord, die destijds fel protesteerde tegen de uitverkoop van zijn bank. De auteur beschrijft ook het verhaal van belangenvermen-ging tussen Amerikaanse zakenbanken en de Clinton- en Bush-administraties. Hij noemt deze ver-menging ‘revolving doors’, zoals de Amerikanen dat noemen. Hier volg ik de auteur niet helemaal. Mertens had beter een andere term gebruikt: fascisme. Fascisme is immers het samenvallen van de economische macht en de staatsmacht. Exact wat in de VS, maar ook in Italië, eigenlijk gebeurt.'

Jan Blommaert, Finland Distinguished Professor Linguistic Anthropology
'Eindelijk hebben we een robuust linkse parler vrai in dit land, na twee decennia waarin "de dingen zeggen zoals ze zijn" een rechts en uiterst rechts privilege was. Mertens geeft ons een onomstootbare reeks feiten en overwegingen en slaat daarbij spijkers met koppen. De feitenbasis van het boek is indrukwekkend.
Dit boek is relevanter dan ooit. Twee decennia lang kwam het enige alternatief voor het dominante beleid vanuit de rechtse en extreem-rechtse hoek. Eindelijk krijgen we met het boek van Mertens een geloofwaardig links alternatief.
Dit is robuust links zonder links-populistisch te worden. Mertens weigert mee te drijven met de populistische stroom. Hij onderbouwt zijn argumenten met solide feiten en verbanden, gedragen door een stevige marxistische analyse. Degenen die denken dat socialisme zijn tijd heeft gehad moeten dit actuele en overtuigende boekje maar eens lezen.'

Jonas Geirnaert, Prijs van de Jury Filmfestival van Cannes 2004 en Neveneffecten (VRT-TV)
'Een meer-dan-briljant boek waarop ik al heel lang zit te wachten. Peter Mertens neemt oorzaken en gevolgen van de huidige financiële crisis onder de loep. Maar waar andere opiniemakers blijven steken in het herkauwen van halfslachtige analyses als "hebzucht van de bankiers" en "gebrek aan transparantie", gaat Mertens keihard tot op het bot. De zelfs door zogenaamde socialisten bejubelde vrijemarkteconomie, formerly known as kapitalisme, heeft haar schijn van stabiliteit verloren, en Mertens grijpt het financiële debacle aan om veel breder te gaan. Hij waarschuwt voor de verdere uitverkoop van de publieke sector, de verdere uitholling van sociale en syndicale verworvenheden, en de nefaste roofbouw op het milieu en klimaat. In enkele passages kan Mertens zijn kwaadheid nauwelijks verhullen, want eens te meer dreigen de verkeerde partijen garen te zullen spinnen uit de miserie van anderen. Ik genoot in het bijzonder van het hoofdstuk waarin de auteur in amper twintig pagina's brandhout maakt van de figuur Jean-Marie Dedecker. Het boek is geen gratuite aanklacht, maar schuift ook linkse, sociale oplossingen naar voor. Geen utopische denkbeelden, maar concrete alternatieven die vaak hun haalbaarheid al bewezen hebben in het buitenland, een welkom tegengif voor de stortvloed aan antisociale en kortzichtige maatregelen die ons boven het hoofd hangen. Last but not least: Op mensenmaat is ook op mensenmaat geschreven, met heldere bewoordingen en toepasselijke metaforen, en in een aanstekelijke no-nonsensstijl. Een absolute aanrader voor iedereen die een rood potlood kan vasthouden.'

Eric Goeman, woordvoerder Attac Vlaanderen, voorzitter Democratie 2000
'Eindelijk een boek over het leven van gewone mensen in het tijdperk van het neoliberalisme voor gewone mensen. Peter Mertens wroet in de buik van het kapitalisme en laat ons een systeem ontdekken dat goed is voor een minderheid, maar slecht voor de meerderheid en dus zeker voor het samenleven als geheel. Hij maakt de breuk met de oude politiek van CD&V, Open VLD en SP.A en zoekt een maatschappijvorm die bereid is de solidariteit tussen mensen te organiseren. Hij geeft op een populaire wijze, helder, recht voor de raap, onthullend maar altijd vanuit een sterk ethisch kader, een stem aan de werkende en werkloze gewone mensen. En laten ze nu niet zeggen dat dit populisme is. Op mensenmaat is een krachtig pleidooi voor een samenleving die recht doet aan de menselijke waardigheid van ieder individu, maar altijd met het oog op de verdediging van alle zwakken die weggesaneerd worden. Een pleidooi tegen de ongebreidelde vrije markt, de cultuur van de poenpakkers, de hebzucht van de speculanten, maar altijd met klare eenvoudige alternatieven voor een wenkend perspectief. Voor een democratisch socialisme op mensenmaat. Peter Mertens opent opnieuw het broodnodige socialismedebat. Op mensenmaat is een brug naar een open debat, een zoektocht naar pistes voor een samenleving op mensenmaat. Onontbeerlijke lectuur temidden de chaos van de financiële; economische en ecologische crisissen en in het vooruitzicht van een electorale krachtmeting waarin rechts haar opmars wil verzilveren.'