Het contraleven

Zijn laatste boeken zijn intimistisch.  De periode daarvoor, vanaf 1997 tot 2006, had de joods-Amerikaanse auteur Philip Roth de naoorlogse Amerikaanse politieke samenleving als onderwerp genomen met als hoogtepunt Het complot tegen Amerika (2004). Het contraleven werd al in 1986 uitgegeven.  In die tijd schreef Roth voornamelijk over de joodse identiteit.  Door de zesde, herziene, druk in het Nederlands uit 2008 staat het boek terug in de belangstelling.

De hoofdpersonen zijn de twee joodse broers Zuckerman, uit Newark, New York.  Henry, een tandarts met vrouw en drie kinderen, neemt na een hartoperatie en daarop volgende depressie de benen naar Judea, Israël.  Hij wordt een volgeling van de radicale zionist Lippman.  Een gevolg van zijn depressie? Krankzinnigheid?  Overtuiging?  Zijn broer Nathan, een succesvolle auteur die wel erg goed op Roth zelf lijkt, reist hem achterna om hem op andere gedachten te brengen.  Volgens Nathan bouwt Henry een contraleven op: het verlangen om te worden verlost van het verleden en een andere toekomst op te bouwen.  Nathan schrijft in een brief aan zijn broer: “Zoals ik het begrijp lag de oorsprong van het zionisme niet alleen in de diepgaande joodse droom van ontsnapping aan het gevaar van een insulaire positie en aan de wreedheden van maatschappelijk onrecht en maatschap-pelijke vervolging, maar ook in een sterk bewust verlangen om te worden verlost van alles wat voor zionisten evenzeer als voor christelijke Europeanen uitgesproken joods gedrag was gaan lijken – om juist de vorm van het joodse bestaan om te keren.  De diepste kern ervan was de opbouw van een contraleven dat zijn eigen antimythe is.”  Maar ook Nathan vlucht in een nieuw leven waarvan hij denkt dat het zijn geluk zal betekenen: hij volgt, na drie huwelijken, zijn veel jongere vriendin Maria naar een rustige landelijke plaats in de buurt van Londen.  Daar wordt hij geconfronteerd met het antisemitisme van haar familie.

Maar in dit boek is niets wat het lijkt.  Plots weet de lezer niet meer wat werke-lijkheid is en wat niet. Heeft Nathan het verhaal over zijn broer verzonnen?  Wie heeft nu een operatie ondergaan?  Is ook Maria niet meer dan een roman-personage?

Het contraleven is een hoogtepunt in het oeuvre van een groot auteur.  De vierde roman al van Roth waarin de auteur Nathan Zuckerman voorkomt.  Het is een bijzonder ingenieus geschreven ideeën-roman waarin diverse thema’s samenkomen: identiteit en het/de andere, dogmatisme en nuance, politiek en leven, beperkingen en uitdagingen, het denken in stereotypen en categorieën.  Het bevat postmoderne elementen zoals het boek in het boek, de reflectie over fictie zelf en personages die weigeren dood te gaan of mee te werken aan de opzet van de auteur.  De joodse cultuur staat centraal.  Wat is identiteit?  Wat betekent het om jood te zijn? 

Hoe gaan we om met de andere? Kunnen we onze eigen geschiedenis ontvluchten?  Hoe definiëren we onszelf?  Ook goochelt Roth op een inventieve manier met feit en fictie.  Kan fictie werkelijkheid zijn of de werkelijkheid bepalen?  Is de feitelijke wereld niets anders dan een fictie?  Zijn we niet allemaal romanpersonages?  Is een roman niet altijd geschreven door een auteur die geen vrede kan nemen met de dingen zoals ze zijn?

Kris Velter