Ware Winst. Gemene-goed-economie als wegwijzer.

  • strict warning: Declaration of views_handler_filter_node_status::operator_form() should be compatible with views_handler_filter::operator_form(&$form, &$form_state) in /home/hvv1b/public_html/sites/all/modules/views/includes/handlers.inc on line 76.
  • strict warning: Declaration of views_plugin_style_default::options() should be compatible with views_object::options() in /home/hvv1b/public_html/sites/all/modules/views/includes/handlers.inc on line 76.
Non-fictieNon-fictie
boek-afbeelding: 
Auteur: 
Christian Felber.
Uitgeverij: 
Jan van Arkel / EPO distributie, 2017
ISBN: 
9789062240296

Christian Felber gaat er “gewoon” tegenaan. Niet fanatiek maar rustig en er altijd rekening mee houdend dat wat hij voorstelt en omschrijft misschien niet volledig is en anders zou kunnen of moeten (“één alternatief van velen”) en dat het enkel volwaardig zal zijn na een grondig proces van democratische raadpleging.

Tussen 2010 en 2015 groeide de beweging de “Economie van het Gemene Goed” (verder in deze tekst: EGG, en  in het Engels “Economy for the Common Good”) uit van een dozijn Oostenrijkse ondernemingen tot 2200 ondernemingen in 50 landen en 250 organisaties in Europa en Latijns-Amerika.

88% van de Duitsers en 90% van de Oostenrijkers wensen een ander economisch systeem dan het huidige. Het is voor de meeste mensen duidelijk dat we niet zomaar een geïsoleerde economische crisis beleven maar dat aan het kapitalistisch model alle betekenis ontbreekt en dat het duidelijk achterhaald is, alhoewel de kapitalistische elite het nog altijd houdt bij TINA (“There is no alternative”).

Deze crisis is geen “one time out” iets. Het verschijnsel van een wereld met toenemende werkloosheid, financiële zeepbellen en – crises, enorme inkomstverschillen, schokkende verschillen in de mate van bezit, honger, consumptie, klimaat, energie en welvaart - kan geen tijdelijk, toevallig iets zijn maar is het resultaat van een nefast economisch systeem dat daarenboven ook nog eens de zingeving, de waarden, de ethiek en de democratie aantast. De verschillende landen met hun eigen nationaliteit en eigen belangen kunnen niet op tegen een kleine groep van superrijken en een neoliberaal systeem dat buiten en doorheen alle nationale grenzen opereert en er niet voor terugschrikt zelf te gaan besturen. (New Yorks failliet, Griekenland). Dit kapitalisme zonder betekenis heeft maar één enkel doel en dat is winst maken met toenemende productie en (dus) toenemende consumptie. Wat dat “systeem”(?) niet wil zien is: “Wie in een eindige wereld in een oneindige, exponentiële groei gelooft, is ofwel een idioot ofwel een econoom” (Kenneth Boulding). Ofwel is het kapitalisme wanhopig en wij allemaal ook, want ze/we zien geen andere mogelijkheid. Door dat gebrek aan duidelijk alternatief zijn alle pogingen tot hervorming (Occupy Wall Street, de duizenden protesten na de “financiële” crisis van 2007-2008 en de zovele machteloze protesten na het bekend worden van ieder nieuw schandaal) nooit van de grond gekomen. En dus blijft “men” als remedie voor de crisis, dagelijks en in alle geledingen van de maatschappij, de groei van de economie, de verhoging van productie en grotere consumptie als enig en zaligmakend redmiddel voorhouden.

Adam Smith (en later Milton Friedman, Ayn Rand, Keynes, Reagan en Thatcher) wist het al, 250 jaar geleden: “Greed is good” en egoïstisch gedrag van individuen leidt tot welvaart voor iedereen. “Niet vanuit de welwillendheid van de slager, de bakker of de brouwer verwachten we onze dagelijkse maaltijd, maar uit het feit dat ze hun eigen belangen behartigen.” In de vrije markteconomie sluiten twee of meer mensen een contract af waar ze wederzijds beter bij zijn. De wet van vraag en aanbod en wederzijds concurrentie zorgen ervoor dat goederen een “juiste” prijs hebben en terechtkomen waar ze nodig zijn. De god van “de onzichtbare hand” waakt erover dat alles juist verloopt. Dus gewoon “ laissez faire” en alles komt in orde. Werknemers willen toch geen verantwoordelijkheid. Concurrentie ligt toch in de aard van de mens. Competitie is toch leuk. Gemakkelijk ook, want je moet er niet bij nadenken, niemand is verantwoordelijk en je moet niet bezig zijn met naastenliefde, elkaar helpen, denken aan het algemeen welzijn, gelijkheid en barmhartigheid en aan een betere wereld werken. Het kapitalisme komt aantrekkelijk over en de morele twijfel die je in de Reagan en Thatcher- jaren nog voelde werd door het succes van het neoliberalisme tegengesproken. Geleide economieën werkten niet en het communisme stortte in elkaar. We hadden het nog nooit zo goed en de wereld ging er met reuzenstappen op vooruit…
Omdat er nu en dan crises zijn - soms wel eens een erge, ga je toch niet terug naar de 19de eeuw of het communisme?

Helaas weten we stilaan beter. In 2015 lijden nog 795 miljoen mensen honger en leven mensen in omstandigheden die je moeilijk “waardig” kan noemen, want ze ontberen onderdak, medische zorg en educatie. 65 miljoen mensen zijn op de vlucht. Een grote massa mensen wordt zoet gehouden door een “droom”: als je maar hard genoeg werkt, kan je het “maken”. Alhoewel diegenen die het maken wel een belachelijk klein percentage uitmaken… Ondertussen verdienen de best betaalde managers 350.000 maal het wettelijk minimumloon van miljoenen “gewone” arbeiders. Wat blind nagejaagd wordt, is de vermeerdering van louter financieel kapitaal. Het economisch jargon toont dat men daarbij voortdurend agressief moet zijn, op voet van oorlog leven: “Verovering van marktaandelen”, ”overvolle oorlogskassen”, vijandige overnames”, “concurrenten uitschakelen”. We kennen patenten die blokkeren, er worden producten gemaakt met een opzettelijk, korte levensduur, er wordt verkocht aan dumpingprijzen, een merkwaardig koppig loonsverschil tussen mannen en vrouwen blijft gehandhaafd, arbeidsplaatsen worden afgebouwd, geldstromen worden niet openbaar gemaakt, productie wordt vrij verplaatst naar gebieden met lage lonen onder inhumane arbeidsvoorwaarden, nieuwe behoeften worden gecreëerd (junkfood, schoonheidschirurgie, terreinwagens in de stad), consumptiedwang  ontaard in koopverslaving (24 miljoen in de VS). Als egoïsme en competitie als ideaal voorgesteld worden, dan heeft dit effect op alle vormen van onze samenleving en schrikken bijvoorbeeld onze politieke leiders er niet voor terug de grootste leugens te verkopen en de publieke opinie bedrieglijk te manipuleren (“Het kapitalistisch karakter vormt het maatschappelijk karakter” – Erich Fromm). Er heerst algemeen wantrouwen en concurrentie (in de periode van 1980 tot 2004 is het vertrouwen tussen de mensen geslonken van 60% tot 40% in de VS en dat zal in deze Trump-tijden zeker nog veel lager liggen), regeringen misleiden opzettelijk hun burgers, gelijk welke reclame is toegelaten, ook al is die leugenachtig, het BBP wordt gebruikt als enige meetinstrument, er worden producten gemaakt die de menselijke waardigheid en de mensenrechten schaden (landmijnen, wapens, oorlogstuig, kernenergie, GGO’s,...), er is belastingontduiking op reusachtige schaal (“Too big to nail”), sociale polarisatie, er heerst een toenemend tekort aan grondstoffen (bauxiet, zand, water, olie,...). “Globale ondernemingen, banken (“too big to fail”) en beleggingsfondsen zijn zo machtig geworden dat ze er via lobbying, mediabezit, partijfinanciering en publiek-private partnerschappen in slagen parlementen ertoe te brengen hun privébelangen te dienen in plaats van het algemeen welzijn.

Wat de blinde - enkel op winstbejag gerichte koers van het kapitalisme - het best illustreert is de ecologische destructie. De toestand van zo goed als alle ecosystemen op aarde (zeeën, graslanden, rivieren, gebergtes, bossen,...) zijn er dramatisch op achteruitgegaan. Ze naderen de grenzen van hun draagkracht en zullen vroeg of laat in elkaar storten. Kapitalisme vernietigt de natuurlijke levensfundamenten van de mens en van de economie. Een alternatief bestaat nochtans wel, het heet “Economie van het Gemene Goed” en het gaat uit van het idee dat kapitaal (geld) geen doel op zichzelf mag zijn, maar wèl een middel om het doel te bereiken van welzijn, comfort, veiligheid, … en het weet welke richting de economie uit moet.

De EGG stelt: de Economie van het Gemene Goed berust op collectieve grondwettelijke waarden - menselijke waardigheid, solidariteit, duurzaamheid, rechtvaardigheid en democratie en op basiswaarden zoals vertrouwen, empathie, waardering, samenwerking en delen. Dit zijn trouwens de vervullende relaties die mensen het gelukkigst maken.

Economisch succes wordt niet langer gemeten met geld en kapitaalopbrengst maar aan het doel: de vervulling van behoeften, levenskwaliteit, algemeen welzijn. Het BBP wordt vervangen door het “Gemene Goed Product” en het succes van investeringen wordt gemeten aan ethische return on investment.

De economie moet ecologischer en duurzamer worden (“post-groei economie”): ze moet regionaler, veerkrachtiger en crisis-bestendiger zijn, opgebouwd rond het idee van bioregio en transitiesteden

De welvaartsstaat moet gesterkt worden en ongelijkheid afgebouwd. (“sociale markteconomie”)

De focus moet verschuiven van competitie naar coöperatie. (“solidaire economie”)
Ieder individu moet inspraakrecht hebben om een hoger niveau van economische democratie te bereiken.

Het eigenaardige is dat deze ideeën niet nieuw zijn, maar opgenomen in vele grondwetten - ook van de V.S. “Eigendom brengt verantwoordelijkheid met zich mee; het gebruik ervan moet ook de welvaart van de brede bevolking dienen.” (Duitsland) “De publieke en private economische activiteit moet gericht zijn op het gemene goed.”(Italië) “Alle economische activiteit dient het gemene goed” (Beieren) “De economische activiteit en de private initiatieven zijn vrij binnen de grenzen van het gemene goed.’ (Columbia)  Besluit van de inleiding tot de grondwet in de V.S: “De bevordering van het gemene goed.” Deze ideeën, vervat in de grondwet, worden enkel niet toegepast.

Als de ziel uit een organisme wordt gerukt, is wat er achterblijft een zombie. De klassieke economie heeft geen ziel en houdt daarom een grote bedreiging in voor een  humane, duurzame samenleving. We moeten de economie weer een ziel inblazen.

De EEG “denkt” helemaal anders. Als voorbeeld enkele aandachtspunten:

Hoognodig is de contradictie opheffen tussen de huidige waarden die gelden in de economie (winst, verplichte groei, consumeren) en de waarden die de samenleving voorstelt.

De evaluatie van economisch succes dient te verschuiven van een meting van de middelen (maximalisatie van de winst) naar een evaluatie van de doelen van de economie (verhoging van het gemene goed“- wat is echt van belang - ethische return on investment)

Als het “gemene goed product” het BBP vervangt kunnen ondernemingen ophouden met elkaar agressief te behandelen: Stoppen met publiciteit via massamedia ( en in de plaats daarvan een transparant en op gelijkheid gebaseerd productinformatiesysteem opzetten); afstand doen van prijsdumping om markten te veroveren en af te dekken; geen blokkerende octrooien meer gebruiken; elkaar niet meer wederzijds opslokken; 

Ondernemingen kunnen elkaar helpen: arbeidskrachten aan elkaar ter beschikking stellen; kennis delen volgens het principe van “open source” en met behulp van creative commons-licensies; opdrachten aan elkaar doorgeven; elkaar kosteloze leningen geven of aan “cash pooling” doen.

Natuurlijk lijkt dit alles op een droom, vergeleken met de dagelijkse werkelijkheid. De vele vragen en opwerpingen daaromtrent krijgen een apart hoofdstuk.

De economie van het Gemene Goed wordt ook praktisch voorgesteld, met hoe een democratische bank werkt, hoe het eigendomsrecht dan wordt, het belang en het hoe van motivatie en zingeving, hoe de uitbreiding van de democratie er komt, welke strategie te volgen (hoofstukken over economische en culturele pioniers, redacteurs, consultants, auditors, ambassadeurs, wetenschappers – en op juridisch niveau strategische netwerken, positieve terugkoppelingsmechanismen, hoe de weg te banen naar conventies. Christian Felber stelt een degelijk geconstrueerd systeem voor dat in wezen eigenlijk “gewoon” is of zou moeten zijn en niet utopisch.

Het moeilijkst is de denkoefening, de paradigmaverschuiving van concurrentie naar een samenwerking waarin ondernemingen elkaar niet meer moeten tegenwerken maar samenwerken en daarvoor beloond worden - “net zoals bij vrienden en buren”. Dat dit zo moeilijk is, bewijst hoe diep de propaganda van het huidig systeem in ons gedachtengoed en gevoel doorgedrongen is.

Wat wél helpt is het hoofdstuk “Praktijkvoorbeelden“, met 16 reeds bestaande coöperaties zoals Mondragon – de grootste coöperatie ter wereld”, Sekem die aan bio-landbouw doet in de woestijn of “CSA” (Community Supported Agriculture, wereldwijd).

Een mooie droom of een nieuwe werkelijkheid?

Er is al veel inkt gevloeid over het falende en bedreigende neoliberalistische kapitalisme. Al die boeken en artikels waren toenemend knap en scherp in het vaststellen van de symptomen en hoe ziek de patiënt wel was, maar ze stopten telkens net als het er op aankwam een remedie voor te schrijven. “Ware winst” is misschien het eerste, degelijk uitgewerkt en grondig overdacht voorstel.

Het moeilijke (maar absoluut nodige) aan het hele proces is dat deze eindelijk degelijk en duidelijk geformuleerde oplossing nog door een jarenlang proces moet, want de inhoud van de individuele componenten van de EGG kan slechts democratisch bepaald worden (niet door natuurwetten, niet door goddelijke voorstellingen). Dit wil zeggen dat alle inhoudelijke hoekstenen van de EGG een uitvoerig ontwikkelingsproces (discussie) moeten doorlopen want het gaat om een democratische hervorming.

Als dat gebeurt, zouden er binnen enkele jaren direct verkozen conventies komen en die zullen een grondwetsartikel betreffende de economie hebben uitgewerkt en de bevolking zal die aanvaard hebben via een “innovatieve stemmingsprocedure”. En dan….

Ondertussen weten we dat het punt van “Peak Oil” praktisch (of werkelijk) bereikt is en dat robotisering met toenemende snelheid aan de gang is. Dat houdt in dat er met grote snelheid een andere manier van produceren, consumeren, tewerkstellen en inkomsten moet komen, op een ogenblik dat de democratieën blijkbaar hun eigen waarden niet meer ‘geloven’ en dat angst en populisme hoogtij vieren.

Misschien kunnen de principes, werkwijzen en ideeën van een Gemene Goed Economie daarbij helpen.

 

V De Raeymaeker

 

€15,95

http://www.epo.be/HVV/