Nee is niet genoeg

  • strict warning: Declaration of views_handler_filter_node_status::operator_form() should be compatible with views_handler_filter::operator_form(&$form, &$form_state) in /home/hvv1b/public_html/sites/all/modules/views/modules/node/views_handler_filter_node_status.inc on line 13.
  • strict warning: Declaration of views_plugin_style_default::options() should be compatible with views_object::options() in /home/hvv1b/public_html/sites/all/modules/views/plugins/views_plugin_style_default.inc on line 24.
Non-fictieNon-fictie
boek-afbeelding: 
Auteur: 
Naomi Klein
Uitgeverij: 
De Geus, 2017
ISBN: 
9789044539

Het boek van Naomi Klein dat momenteel in de boekhandels ligt, draagt als ondertitel “tegen Trumps shockpolitiek, voor de wereld die we nodig hebben”. Het handelt dus in essentie over de figuur van Trump en zijn politiek.

Om Trump en zijn politiek te begrijpen dient Klein geen ad hoc analyse uit haar mouw te schudden. Het fenomeen Trump ligt namelijk lijnrecht in het verlengde van Kleins’ eerdere boeken (tevens snoeiharde kritieken) die de titel 'No logo' en 'De schokdoctrine' dragen.
Trump is namelijk het resultaat van wat er zich in onze (kapitalistische) wereld al een aantal jaren gecreëerd heeft: het neo-liberalisme. Het ontstaan ervan wordt gesitueerd tijdens de ambtsperiode van Reagan in de VS en deze van Thatcher in het VK. Klein definieert dit neoliberalisme als “de ideologie die beweert dat markt altijd gelijk heeft, dat regulering altijd verkeerd is, dat particulier initiatief goed is en overheidsbemoeienis slecht, en dat de belastingen die overheidsdiensten mogelijk maken het ergst zijn van allemaal” (p. 93-94).

In het eerste deel van het boek worden deze karakteristieken toegelicht:
Deconstructie / ontmanteling van de bestuurlijke staat (i.e overheidsregels en –instellingen alsook van het ambtenarenapparaat). Deze instellingen, bedoeld om de bevolking en haar rechten beschermen, worden eerst uitgehold en vervolgens maximaal naar de privésector overgeheveld.
Ontmantelen van de ‘reële’ economie gebaseerd op productie van reële goederen door delokalisatie van productie en diensten naar lage loonlanden. Hierbij stijgt onvermijdelijk de werkloosheid thuis
Vervanging van de reële economie door een ‘logo economie’ waar het imago van het merk belangrijker wordt dan het product zelf.

Mettertijd is het wel duidelijk geworden dat het neoliberalisme onderaan de sociale piramide in alle landen ernstige problemen veroorzaakte. Merkwaardig genoeg heeft noch links noch rechts hier garen uit gesponnen. Beide partijen hebben steeds gereageerd met ‘nog méér van hetzelfde’. Dus nog meer deregulering enz. In deze context heeft Trump zich weten op te werken als prototype en als product van dit neoliberalisme.

Dezelfde context heeft vervolgens voor hem de weg vrijgemaakt voor zijn opkomst en succes in de politieke arena. Gesterkt door het succes van zijn reality show op televisie en het daar verworven ‘showmanship’ wist hij zich in de gratie van jan publiek te werken. Hoewel zélf lid van de 1% rijkste klasse wist hij handig in te spelen op het buikgevoel van groepen die door het neoliberalisme allesbehalve bevoordeeld zijn geworden. Integendeel, de blanke arbeidersklasse werd juist hard getroffen door de massale delokaliseringen van Amerikaanse bedrijven. En toch wist het product Trump zich te profileren als hun kampioen. Hij wist zich te positioneren door het gebruik van harde taal tegen alles wat volgens hem was misgelopen in de VS. Hiervoor trok hij alle registers open. In één beweging beloofde hij vervolgens aan alle Amerikanen dat hij ze opnieuw ‘great’ zou maken.

Hierna zijn tactieken even op een rijtje:
Het identiteitargument wordt volop uitgespeeld. Bangmakerij over ‘de ander’ behoort hier bijvoorbeeld toe. Haat op grond van identiteit is een gevolg hiervan.
Het verspreiden van de winner – loser dichotomie. Gevolg: stigmatisering – waardoor polarisering en wij–zij denken ‘normaal’ wordt. Oude raciale en seksuele vooroordelen worden opgerakeld en uiten zich onder de vorm van wrok en haat tegen al wie als een bedreiging gezien wordt. In de eerste plaats mensen met een donkere huidskleur, maar ook al wat met de islam samenhangt wordt in één beweging mee gestigmatiseerd.
Tezelfdertijd verkoopt hij een op dromen gebaseerd wereldbeeld dat stoelt op leugens, ‘alternative facts’ en nepnieuws. Dit leidt dan weer tot een gestoorde relatie met de werkelijke wereld, zowel bij Trump zélf als bij zijn aanhangers die het “logo” Trump blindelings accepteren en volgen.

Eindstation is het fuseren van de economische macht (gebaseerd op logo / imago) met het ultieme symbool van politieke macht en gezag: Het Witte Huis. Het product Trump heeft gewonnen. We hebben hier te maken met een afglijden naar een lege economie en met een lege man aan het hoofd van een lege (neoliberale) staat.
De politiek die door de nieuw aangetreden president en zijn regering wordt uitgezet is in die optiek ‘logisch’. De politieke macht van het hele regeringsteam wordt gebruikt en misbruikt op het economisch domein en vice versa. Dit regeringsteam heeft immers nauwe banden met de petroleum industrie, de bankenwereld en het militair-industrieel complex / leger. Hun 'cultuur' is de graaicultuur. Hierbij wordt de facto alle aanspraak op een neutrale bemiddelende overheid volledig losgelaten. Sinds zijn eerste optredens implementeert Trump en zijn ploeg dus gewoon de neoliberale agenda:
Met als voorbeelden: Klimaatmaatregelen worden afgeschaft of op zijn minst terug geschroefd. Internationale economische en politieke akkoorden worden opgezegd of op zijn minst op de helling gezet .Dit alles om uitsluitend hun eigen (klasse)belang te dienen.
Voor een volgend deel van haar boek valt Klein terug op de analyse die ze eerder maakte in haar werk ‘De Shockdoctrine’. Deze doctrine maakt al jaren stilzwijgend deel uit van het neoliberalisme. In essentie komt het hierop neer: wacht op een crisis, zeg dan dat hier sprake is van een ‘uitzonderlijke politieke situatie’, zet vervolgens de democratische besluitvorming geheel of gedeeltelijk op een zijspoor, en ram de verlanglijst van het bedrijfsleven er dan zo snel mogelijk door.

Reeds vóór het aantreden van Trump werd deze ‘schokstrategie’ al meerdere malen toegepast  door de VS in het buitenland (Chili, Rusland, Brazilië), maar het hoogtepunt was ongetwijfeld de reeks maatregelen gelinkt aan 9/11, de daaropvolgende oorlogen in Irak en Afghanistan alsook de orkaan Katrina.

Volgens Klein is Trumps dagelijkse politiek er op afgestemd om permanent zoveel mogelijk chaos, onzekerheid en angst te creëren zodat bij het optreden van een echte of vermeende crisis, een resem neoliberale ingrepen vlot aanvaard worden in naam van de ‘Nationale Veiligheid’. Groepen burgers die anders wel tweemaal zouden nadenken vooraleer te accepteren dat de democratie buiten werking wordt gesteld en de democratische waarden met de voeten getreden, aanvaarden nu klakkeloos de genomen maatregelen.
Bij crisissen en ‘shoks’ staat het ‘rampkapitalisme’ vervolgens klaar om onmiddellijk te reageren en economisch de slag thuis te halen. Onder het moto ‘TINA’ (There Is No Alternative) worden dan een aantal niet terugschroefbare maatregelen genomen, zuiver in het voordeel van de neoliberale krachten en zeker niet in het belang van de bevolking die reeds gefragiliseerd is en zich gewillig om de tuin laat leiden en naar de slachtbank laat voeren.
Sommige maatregelen worden er stapsgewijs doorgevoerd, andere brutaal en snel. Enkele voorbeelden: Privatisering van gevangenissen. Privatisering van het onderwijs. Privatisering van oorlog en beveiliging. Privatisering van inlichtingenorganisaties. Opheffen van beperkingen in de functionering van banken. Het laten verloederen en verrotten van infrastructuren om ze dan over te geven aan de privésector.
Voorbeelden bij uitstek van de ‘schokinterventies’ zijn legio, maar de meest in het oog springende zijn ongetwijfeld:                      De manier waarop in het zog van 9/11 er reeksen burgerlijke vrijheden door de ’patriot act’ en andere maatregelen werden opgeheven. En de manier waarop na de overwinning op Sadam Hoessein heel Irak in de greep kwam van militaire en andere organisaties die verantwoordelijk zijn voor het verdampen van miljarden dollars zonder enig constructief resultaat te hebben neergezet. Ook de manier waarop er gereageerd werd op de verwoestingen door de orkaan Katrina, waarbij opnieuw enorme fondsen naar privéorganisaties werden gesluisd, zonder geloofwaardige resultaten op het terrein.

De situatie is ernstiger en bedreigender dan we denken. Onder Trump wordt alles in gereedheid gebracht om een volgende crisis te benutten om een nóg ingrijpender shockpolitiek in werking te stellen. Trump heeft het onderwijssysteem, de gezondheidszorg, de sociale zekerheid én de vrije pers thans in zijn vizier. Deze staan hoog op de lijst van ‘aan te pakken’ materies.
Nog schrikwekkender is dat het zelfs niet nodig is op een externe ‘Deus ex machina’ te wachten. Bijvoorbeeld zelf een oorlog uitlokken mag niet worden uitgesloten. Oorlog opent immers mooie winstperspectieven voor het militair-industrieel complex en daaraan verbonden bedrijven zoals de oliesector en dergelijke. Voor dergelijk scenario beschikt Trump in zijn regering over een groep mensen die niet zullen aarzelen om hun meedogenloze neoliberale en uiterst rechtse machine op het Amerikaanse volk, maar ook op de hele wereld, los te laten. Oorlog en permanente noodtoestand behoren hiertoe.

Hierbij dient te worden opgemerkt dat deze trend zich niet beperkt tot ééb figuur in één land, maar dat we hier te maken hebben met een ‘wereldomvattende besmetting’ van autoritaire, xenofobe en extreemrechtse politiek.
De grote verliezers? De meerderheid van de (wereld)bevolking. Hen wachten moeilijke tijden. Theorieën over de ongelijkwaardigheid steken niet alleen opnieuw de kop op, zij vormen de essentie van de verrechtvaardiging voor het gedrag van de rijken.

Een scenario is niet moeilijk bijeen te denken. Geen klimaatactie = stijging van de zeespiegel = onder water lopen en/of uitdroging van hele regio’s. De meest kwetsbare landen zijn als bij toeval de armste landen en hun bevolking. Voor hen is er geen hoop en geen heil. Terwijl de rijken zich kunnen terugplooien en leven in de ‘groene zones’, leeft het grootste deel van de bevolking permanent in de ‘rode zones’. Wat vandaag nog een dystopische sciencefictionfilm lijkt, zal bij dit scenario al snel realiteit worden. De winnaars zullen alles winnen en de verliezers zullen alles verliezen.

In het laatste deel van het boek tracht Klein toch nog een positieve boodschap aan de lezer  mee te geven.
Toen Trump, onmiddellijk na zijn verkiezing, snel en radicaal een aantal maatregelen door middel van decreten die verdacht veel op een ‘shockstrategie’ leken, trachtte door te drukken, is hij vrijwel onmiddellijk gestoten op spontaan verzet. Dit verzet kwam niet alleen vanuit reeds lang bestaande organisaties en hun activisten (mensenrechten, vrouwenrechten, antiracisme, holebi, klimaat e.d). Er ontstonden ook allerlei spontane initiatieven die uitgingen van mensen en groepen die zich tot dan niet met politiek hadden bemoeid: huisvrouwen, gepensioneerden, wetenschappers....  Voor hen was het een reactie op een ‘wake up call’ die spontaan aanleiding gaf tot het ontstaan van allerlei basisorganisaties – als (zelfverdediging)reactie op het ‘Trumpisme’. In deze bewegingen ziet Klein hoop voor de toekomst. Een toekomst waarbij ongetwijfeld nog veel en dikwijls slag zal moeten geleverd worden. Immers: naar aanleiding van welke crisis dan ook, zal Trump telkens opnieuw trachten de ‘shockdoctrine’ verder door te voeren.

In ieder geval is het duidelijk dat gewoon neen zeggen, een streep in het zand trekken en ‘tot hier en niet verder’ roepen, totaal onvoldoende zal zijn. (p. 237). Daarom is het absoluut noodzakelijk om beter voorbereid te zijn dan in het verleden.
Hiervoor is een groot plan voor de toekomst onontbeerlijk. Klimaatverandering en migratie, het aansturen op bewapening en oorlog, het geweld op de zwarte bevolking, racisme, seksisme, homofobie... zijn immers permanent aanwezige realiteiten. Inzicht in het onderling verband tussen deze fenomenen leidt onvermijdelijk tot het inzicht dat onderlinge verbondenheid bij de activisten die hen bestrijden absoluut noodzakelijk is. Daarom introduceert Klein een programma voor een integrale oplossing, een holistische visie op de toekomst die in één keer veel van de overlappende problemen wil aanpakken; een programma waarrond alle progressieve krachten zich kunnen verenigen. Op ethisch handelen gerichte principes vormen hiervan de kern.

De wil om deze visie te concretiseren heeft geleid tot het opstellen van het “Leap-manifest”: ‘een oproep voor een Canada dat uitgaat van respect voor de aarde en voor elkaar’ (p 287 e.v).
Klein beschrijft de tekst als “een programma zonder partij”. Ze werd opgesteld en gedragen door een ‘forum’ van vakbondsleiders, directeuren van belangrijke groene groepen, prominente feministen, vertegenwoordigers van inheemse groepen, activisten en deskundigen op gebied van mensenrechten, voedselzekerheid, huisvesting en het geloof.
De tekst is uitdrukkelijk niet bedoeld als een partijpolitiek programma, maar wil over partijen en belangengroepen heen als referentie dienen om de toekomst op een andere basis dan het neoliberale dogma te organiseren. Klein stelt haar hoop hiervoor niét op een visionaire leider, maar gelooft eerder in een brede volksbeweging die het voortouw zal nemen bij deze tocht op een nieuw pad voorwaarts.

Trump is geen aberratie uit het niets ontsproten maar een logische eindfase van een proces dat onze cultuur al lang ondergraaft. De combinatie van Identitair denken (Trump), neoliberalisme en schokdoctrine leiden regelrecht naar wat ooit afgedaan werd als een dystopische fictie. Deze is thans werkelijkheid aan het worden.
We moeten af van de idee dat de het huidige neoliberale systeem de enige logische eindfase van het verhaal van de mens(heid) zou zijn.  Maar hiervoor moeten we wél resoluut in het verzet gaan. We moeten de betovering van het neoliberalisme doorbreken. We moeten de globale bedreiging die het neoliberalisme vormt, bestrijden door een even globale confrontatie aan te gaan op alle domeinen. Tijd om te ‘onttrumpen’ dus.

Conclusie. Klein heeft een verontrustend boek geschreven dat een aantal mechanismen blootlegt waardoor het neoliberalisme steeds verder en dieper kan woekeren. Kleins verdienste bestaat er ongetwijfeld in dat zij de verbanden en de achterliggende logica van schijnbaar erratisch handelen blootlegt. Schijnbaar onbegrijpelijke beslissingen komen zo in een ander daglicht te staan.
Het boek leert ons ook dat immorele acties niet noodzakelijk onlogisch zijn, wat ze misschien nog gevaarlijker maakt. Het systeem is thans reeds wereldwijd verspreid en is nog niet uitgezongen. Hoe het tij keren?? Klein geeft samen met de andere auteurs van het ‘Leap Manifest’ hiertoe een onmiskenbare aanzet. Laten we hopen dat zij het bij het rechte eind heeft. Zij ‘gelooft’ er in ieder geval in.
De 285 pagina’s lange tekst geeft een uitstekend inzicht in wat er met onze wereld gebeurd is, vandaag gebeurt en nog te gebeuren staat (als we niet ingrijpen). De tekst wordt ondersteund door uitstekende en grondige research. Concrete voorbeelden uit eigen militante ervaringen van de auteur onderbouwen feilloos de meer abstracte beschouwingen en bedenkingen.

 

Dirk De Schrijver