| Zonder vrije wil - God is dood |
|
HVW 25.07.2011: Zonder vrije wil / God is dood? Opname: 07.07.2011 Uitz.: 25.07.2011 Samenst.: KVD Muziek: 0'25" Signe E. Clapton E. Clapton 9 45024-2 2'00" Chunga's revenge P.C. Solal/C.H. Müller /E. Makaroff Gotan Project 589 383 2 LC 00126 Goedenavond en welkom bij HVW, met daarin twee bijdragen. Sommige neurowetenschappers beschouwen de vrije wil als een illusie. Filosoof Jan Verplaetse van de UG gaat in zijn laatste boek na of dat klopt en wat daar eventueel de gevolgen van zijn. Maar we hebben het ook over God. Jean Paul Van Bendegem gelooft al lang niet meer in God. Wij confronteerden hem met de bedenkingen van enkele notoire filosofen en wetenschappers. Straks meer daarover, maar wij beginnen met Jan Verplaetse en "Zonder vrije wil". "Voor het recht is dit een drama. Als niemand verantwoordelijk is, is dat een regelrechte tragedie. Het bestaande recht houdt op te bestaan. Uiteraard wil niemand dit. Ook de harde incompatibilist niet. Ook ik niet. Ik wil dat schade vergoed wordt, dat daders worden gestraft of dat maatregelen worden genomen. Ik ben ook niet zo naïef om te geloven dat alle schadeverwekkers hun schade spontaan willen vergoeden en alle misdadigers hun leven willen beteren. Recht blijft nodig om conflicten te beslechten en de samenleving te beschermen. Maar hoe rijm je die radicale filosofie met het geloof in de rechtstaat? Hoe ziet het recht eruit in een wereld zonder vrije wil en verantwoordelijkheid?" Jan Verplaetse met een treffende passage uit zijn boek "Zonder vrije wil. Een filosofisch essay over verantwoordelijkheid". Breinwetenschappers stellen dat de vrije wil niet bestaat en dat onze bewuste beslissingen het resultaat zijn van onbewuste processen die we niet controleren. Dat levert een heel apart mensbeeld op, want als de vrije wil een illusie is, hoe verantwoordelijk zijn we dan nog voor onze daden? Hebben we dan nog schuld aan onze misstappen? En is een autonome en verantwoordelijke moraal dan ook een illusie? Hoe ziet een rechtspraak zonder schuld of blaam er dan uit, want als ik er niet aan kan doen, heb ik dan straf nodig of therapie? Nu al zijn er verzekeringen die de risico's van onze misstappen verzekeren. Het debat is dus geopend… "Zonder vrij wil" heet het boek van Jan Verplaetse en daarin volgt hij de bevindingen van de breinwetenschappers dat de vrije wil niet bestaat. "De vrije wil bestaat inderdaad niet. Dat kan wat choquerend overkomen, maar die hersenwetenschappers weten niet goed wat de gevolgen daarvan zijn. Het zijn natuurlijk hersenwetenschappers, geen filosofen, en zij denken dat, als je de vrije wil gaat schrappen, er iets misgaat. Zij voelen wel aan dat er iets misgaat met verantwoordelijkheid. Maar wat de precieze gevolgen daarvan zijn, is wat onduidelijk. Sommigen denken dan dat iedereen verantwoordelijk wordt, maar dat is een beetje een rare uitspraak, want het zou dan betekenen dat baby's verantwoordelijk zijn voor hun natte luier. Anderen denken dat je maar moet geloven in de illusie van verantwoordelijkheid. Maar dat is ook een beetje raar, want als je weet dat verantwoordelijkheid niet kan, dan kun je toch niet zomaar voortdoen en denken dat je maar moet geloven in de illusie. Dus ben ik de hersenwetenschappers heel dankbaar dat zij het thema van de vrije wil op de agenda hebben geplaatst, maar anderzijds zijn zij nogal naïef, denk ik, in de consequenties die dat geeft." - Ik dacht dat in het boek ook het belang werd onderstreept van aan de ene kant het begrip "de vrije wil" en aan de andere kant het begrip "de bewuste wil". "Mensen die de bewuste wil ontkennen, ontkennen natuurlijk niet dat wij geen bewuste wil hebben, maar ontkennen het belang daarvan. Zij zeggen dat een bewuste beslissing evengoed een onbewuste beslissing geweest zou zijn. Het bewustzijn is een beetje een kwebbeldoos, een extraatje dat we voor niets nodig hebben. Dat is een zeer radicale stelling. Mensen die de vrije wil ontkennen, dat is wat minder radicaal. Dat betekent dat geen enkele beslissing zonder oorzaken genomen kan worden. Geen enkele beslissing kan volkomen vrij zijn in de betekenis van "niet gebonden aan oorzaken". Dat is iets minder radicaal, maar de gevolgen zijn ook zeer ernstig, zeker als je kijkt op het gebied van verantwoordelijkheid." - Op een bepaald ogenblik in het boek schrijf je: "Ook wie onschuldig is, kan verantwoordelijk zijn." Dat lijkt een aforisme, een boutade te zijn. Maar het gaat er toch wel om dat je verantwoordelijkheid als dusdanig eigenlijk ook een andere invulling wilt geven en zeker niet wilt elimineren? "Wel, van verantwoordelijkheid ben ik een groot supporter als het gaat over een geheel van plichten die mensen hebben. Sommige mensen worden boos op mij omdat ze denken dat ik niet meer in moraal zou geloven, in recht als geheel van plichten en normen die mensen moeten naleven. Niets is minder waar. Sommige mensen zijn ook boos op mij omdat zij denken dat ik het belang van autonomie of van zelfbeschikkingsrecht, van vrijheid als moreel ideaal zou durven te betwijfelen. Dat is allemaal niet waar. Wat ik wel betwijfel, is de zogenaamde schuld-verantwoordelijkheid, wat betekent dat je iemand iets kunt aanwrijven zodra hij een morele of wettelijke regel heeft overtreden. In die zin, en dit klinkt hard, maar ik denk dat je dat wat kunt verzachten, is niemand verantwoordelijk. Je kunt niemand verwijten maken, je kunt niemand beschuldigen omdat je niet over de voorwaarden beschikt om op een andere manier te handelen." - Wel, precies de grondvesten van onze samenleving, zal ik het maar gemakkelijkheidshalve noemen, onze rechtspraak, ons morele handelen, berusten toch wel op die vrije wil en op een bepaald begrip van verantwoordelijkheid. Als je dat gaat elimineren, dreigt er dan geen chaos op juridisch gebied, geen chaos op moreel gebied? "Ik denk van niet. Op papier ziet het er niet goed uit, dat geef ik wel toe. Als je in theorie kijkt naar wetboeken, als je in theorie kijkt naar recht, dan is recht nog altijd in grote mate schuldrecht, gebaseerd op de notie van schuld en verantwoordelijkheid. Maar dat is theorie. In de praktijk moet je vaststellen, zeker op het vlak van het recht, dat je meer en meer een andere invulling krijgt. Werkgevers worden verantwoordelijk geacht voor de fouten van hun werknemer. Ik als docent ben verantwoordelijk voor de fouten van sommigen van mijn studenten. Dus je hebt heel massaal grote velden in onze maatschappij waarin een heel andere notie van verantwoordelijkheid, geen persoonlijke notie meer, geen schuldnotie van verantwoordelijkheid, belangrijk is. Aan de andere kant moet je ook vaststellen dat in ons dagelijks leven er ook iets merkwaardigs aan de hand is. Aan de ene kant: er zijn verwijtenmakers, we leven in een verwijtcultuur. Je moet maar op een terrasje zitten en mensen bezig horen. Men is echt op mensen aan het kappen. Men geeft gas wat dat betreft. Maar anderzijds, als we zelf geviseerd worden, als we zelf verwijten krijgen, dan hebben we bijzonder lange tenen. Dus we doen het wel graag, verwijten geven, maar we hebben het zelf absoluut niet graag. Je merkt soms ook, en dat is een beetje het ideaal waarnaar ik streef, dat je mensen kunt wijzen op fouten - die fouten blijven, uiteraard - op een niet-verwijtende, een meer verwijtloze manier, en dat je dan ook meer kunt bereiken. Dat je vaak op een juister spoor kunt zetten door ze niet te beschuldigen, door ze geen verwijten aan te wrijven." - De kranten staan vol van mensen die ergens iets mispeuterd hebben, die een fout gemaakt hebben, die hun verantwoordelijkheid eigenlijk niet goed genomen hebben. Ik kan mij inbeelden dat een heleboel mensen nu zullen zeggen: "Ja, maar dan is alles toegestaan en is er dus ook geen verantwoording meer. Verantwoordelijkheid veronderstelt ook verantwoording." Heb ik het juist als ik dat zo formuleer? "Het vrijewilthema, met ook die verantwoordelijkheid erbij, zorgt voor heel wat misvattingen. Een ervan is dat moraal zou verdwijnen, dat mooie idealen zouden verdwijnen, dat je niet langer je best moet gaan doen. Dat is een misvatting. Anderzijds, mensen die hun best niet hebben gedaan, kunnen nog altijd perfect gestraft worden. Straf en beloning blijven nog altijd mechanismen om mensen bij te sturen. Dus als je de juiste weg verlaat, dan hebben autoriteiten nog altijd het vermogen om jou via straf en beloning uiteindelijk ook op de juiste weg te gaan plaatsen. Dat zijn zaken die allemaal niet verdwijnen. En je moet je ook eens realiseren: als niemand verantwoordelijk is, is het ook een bijzonder flauw excuus om zich daarop te gaan baseren. Niemand kan het excuus gebruiken: "Ik kan er niet aan doen", omdat niemand er iets aan kan doen. Het heeft weinig zin om naar het verleden te verwijzen. Het heeft alleen maar zin om in de toekomst te proberen mensen op zo'n manier te beïnvloeden dat ze het goede gaan doen." - Laten we eens even concreet proberen te zijn daarrond en een geval van verantwoordelijkheid of van een vlucht voor verantwoordelijkheid proberen in kaart te brengen. Bijvoorbeeld een vluchtmisdrijf bij een auto-ongeluk. Hoe zal men daar in de toekomst mee moeten omgaan? "Als het van mijn filosofie afhangt - maar ik ben daar zeer realistisch in, dat is nog niet voor de onmiddellijke toekomst - denk ik dat je eerst en vooral moet vaststellen: er is een fout begaan, er is een ongeluk gebeurd, men heeft niet de plicht nageleefd bij het ongeval te blijven. Hij heeft ook het slachtoffer in het ongewisse gelaten, geen verdere hulp geboden. Dus er zijn heel wat fouten gebeurd waar je die persoon zeker op kunt aanspreken. Zeggen van: "Wij hebben als maatschappij liever niet dat je dit soort van zaken doet. En aangezien je gedrag hebt gesteld dat in tegenstrijd is met wat wij wenselijk achten, vinden wij dat we jou maatregelen moeten opleggen." Dus straf en beloning, geldboetes, eventueel therapie, blijven essentiële zaken als je vaststelt dat die persoon fouten heeft begaan. Wat je niet doet, is boos worden op die persoon, zeggen van: "Jij kon anders gehandeld hebben." Dat kon die helemaal niet, of hij had daar zelf geen controle over. Dus je moet je boosheid en je verwijten achterwege laten. Maar ik weet, dat is niet eenvoudig, hé. Maar toch merk je, dat is een beetje de paradox, in ons privéleven maken we ons zo gemakkelijk boos, maar hoe meer je in de professionele wereld terechtkomt, mensen die dan vluchtmisdrijvers moeten gaan begeleiden, wel ja, die houden op met die persoon verwijten te maken. Ook omdat zij beseffen dat dit averechts werkt. Dat dit geen enkele basis is voor een goede therapie. Zoals je ervoor zorgt dat die mensen wel op een veilige manier het verkeer gaan gebruiken." - Dan krijgen we toch een heel andere invulling van het begrip straf? "Dat klopt. Je gaat niet meer mensen straffen omdat zij het verdienen omdat je wilt vergelden. Ik weet wel dat het niet gemakkelijk is om die emoties opzij te zetten. Zeker als je zelf het slachtoffer bent geweest van een misdrijf of je hebt mensen in je omgeving die dat waren. Maar toch moet je volgens mij, ook als je goed resultaat wilt behalen, denken van: "Heeft die straf nut?" Sommige mensen zijn ongevoelig voor straf. Dus wat heeft het dan voor zin om ze te gaan straffen? Sommige mensen worden overmatig gestraft, waardoor ze in de gevangenis nog meer wraak, nog meer een soort van haat krijgen tegen de samenleving. En dat het nog veel moeilijker wordt om ze te gaan re-integreren. Dus misschien is het enige wat ik vraag: "Sta eens stil bij de fundamenten om te straffen en denk er ook eens over na om misschien alternatieven te gaan gebruiken." Meer en meer doen we dat. We gaan spreken over thuisdetentie, enkelbanden, therapieën worden massaal opgestart en er wordt gekeken wat daar de effecten van zijn. Nogmaals: in die wereld beseft men zeer goed dat het weinig zin heeft om te werken met schuldgevoelens en met schuld, beschuldiging en verwijten. Dat het veel handiger is om te kijken hoe het komt dat die persoon dat heeft mispeuterd. En te proberen dat causale netwerk, die oorzaken te beïnvloeden waardoor de toekomst er beter uitziet." Filosoof Jan Verplaetse over de illusie van de vrije wil en over de gevolgen daarvan. Het debat is open. "Zonder vrije wil" verscheen onlangs bij Uitgeverij Nieuwezijds en vind je in de goede boekhandel. Ook even aangeven dat "de vrije wil" zeker aan de orde zal zijn op de studiedag van de Ribz eind oktober over "Biologie en moraal". Daarover later meer… Zo meteen Jean Paul Van Bendegem met zijn bedenkingen over God, maar eerst muziek. En dat doen we met Gotan Project. * * * "Maar geleidelijk aan is het ook veel dieper gaan dan dat. Het is ook nu voor mij werkelijk een manier om in het leven te staan. Het is ook hoe ik nu de wereld ervaar en beleef. Hoe ik die interpreteer, enzovoort. Het is dus niet, om er bij wijze om er een karikatuur van te maken, dat ik op momenten word overvallen door geloofstwijfel. Dat ik … Oh, zou ik toch niet beter opnieuw in God geloven? En dat ik dan mijzelf meteen verstandelijk wijsmaak: "Jean Paul, nee, niet doen, want vanwege dit, dit en dat argument kun je niet geloven in God." Dat is het niet. Hij is weg uit mijn leven." "Hij is weg uit mijn leven." Atheïst Jean Paul Van Bendegem over God. Protestants opgevoed en ooit gelovend in een God, maar in zijn adolescentie heeft hij die rigoureus geschrapt uit zijn leven. In ons gesprek heeft hij het dan wel over een persoonlijke God, aan de scherpe kant, want, zo zegt hij, dat is duidelijker voor de discussie. Jean Paul Van Bendegem is filosoof en wiskundige. Daarom confronteerden we hem graag met enkele gepaste filosofische en wetenschappelijke benaderingen van God. Met om te beginnen al meteen het aforisme van Nietzsche: "God is dood." Wat betekent dat voor Van Bendegem? "Een neutrale aankondiging, maar het is simpelweg een aankondiging. Mensen, ik deel u mee: wat mij betreft is God dood. Dus sowieso moeten wij nu de klus zien te klaren. Tezamen met elkaar en als het tegenvalt tegen elkaar. Maar zolang we het kunnen, kunnen we het met elkaar. En daar hebben we eigenlijk genoeg aan. Het zal uiteraard meteen geïnterpreteerd worden als pure overmoed en/of hybris. Maar dat hoeft het niet te zijn. Je deelt simpelweg mee. Nu, dat gezegd zijnde, tegelijkertijd is het natuurlijk ook voor de persoonlijke beleving wel leuk om dat te zeggen." - Er wordt weleens gezegd: een atheïst zoals Nietzsche was, zoals "God is dood" eigenlijk betekent, die staat alleen. Dat is eigenlijk een beetje een moediger daad, een moediger standpunt dan bijvoorbeeld de agnosticus die zegt: "Tja, het zou toch nog eens even kunnen zijn dat…" "Dat is eigenlijk een zeer mooie vraag, hé. Ik ben wat aarzelend in mijn antwoord omdat ik tot nu toe in mijn leven een paar zeer stevige agnostici heb gekend. Als je zegt: "Het atheïsme is een beredeneerde positie", is dat er ook een. Wat je uiteindelijk zegt als agnosticus, is: "Ik heb alle argumenten bekeken. Ik heb ze afgewogen, het een tegen het andere, maar ik zie niets wat werkelijk een doorslag geeft, waarvan ik kan zeggen: "Oké, dit laat nu de balans echt doorslaan naar die kant." Dus schort ik mijn oordeel op." Er kan nog altijd iets gebeuren er kan nog altijd iets komen. Iemand kan met een argument komen waarvan je denkt: "Ja, oké, maar dat verandert de zaak." Aan de andere kant zijn we daar al een aantal eeuwen mee bezig, dus het zal wel verrassend zijn als er iemand zou afkomen met iets. Maar toch, niet uitsluiten. Agnosticisme vind ik, ook al zou het zo zijn dat het misschien niet per se een moedige positie is, wel een ongelooflijk eerlijke positie. Nu, dat denk ik van de atheïst ook. Maar het punt voor mij, als ik benadruk dat ik atheïst ben, dan is het voor een deel ook dat ik wil laten zien: dit is een "levensvatbare levenshouding". Je kunt als atheïst door het leven gaan." - Ik denk aan Blaise Pascal. Die heeft het op een bepaald ogenblik in zijn "Pensées", achteraf zo genoemd uiteraard, want het was nog altijd in een voorbereidend stadium, over "le pari". Je kunt er maar beter op wedden dat God bestaat, want dan verlies je niets, je gaat misschien wel het eeuwige leven en de herkenning en erkenning van God toch wel verdienen. Als wiskundige, die "pari" die echt wel een gok is, hoeveel betekenis moet je daar dan aan hechten i.v.m. het bestaan van God? "De weddenschap van Pascal is wat je zou moeten omschrijven als een rationeel argument. Dat is waar het op neerkomt. Je kunt dat prachtig herformuleren in termen van speltheorie en dan is het praktisch de berekening maken. Dus in die zin ben ik daar zeer gevoelig voor. Ik ben het er helemaal mee eens dat je dat ook moet kunnen toepassen op zaken die met geloof te maken hebben. Dat je kunt zeggen: "Oké, is het "nuttig" om een vroom leven te leiden?" Nu, uiteraard, het sublieme aan de weddenschap van Pascal is dat hij het onafhankelijk maakt van de kwestie: "Bestaat God nu effectief of niet?" Dat is eigenlijk het sublieme aan die redenering. We hoeven niet te weten of God bestaat of niet, de mogelijkheid is voldoende om de weddenschap te kunnen laten doorgaan. Dat vind ik knap gevonden. Dus, ja goed. Dat gezegd zijnde, als atheïst en als logicus-wiskundige, voel ik mij dan echt wel uitgedaagd. Want ja, zal die redenering kloppen, dan heb ik wel een probleem. Dus dan moet je dat in detail ontleden. Nu, wat is het hele punt, het zwakke punt bij Pascal? Dat geldt overigens voor speltheorie in het algemeen. Je moet telkens kunnen uitmaken: als ik dit doe, onder die omstandigheden, wat levert mij dat op? En dan natuurlijk, als je ziet staan in de tabel: indien jij een vroom leven leidt en God bestaat, dan heb jij, zeg maar, de hoofdprijs gewonnen die virtueel oneindig is. Maar nu geef je mij een heel bepaald godsbeeld. Als dat een wrede God zou zijn, dan is het helemaal niet gezegd dat, als ik een vroom leven leid en ik verschijn daarvoor, die dan zegt: "Ha, jij bent tenminste een goed mens geweest, ik ga jou belonen." Dan, als dat echt een wrede God is, zou het kunnen zijn dat die zegt: "Jij sukkel, dat jij zo slaafs mij gevolgd hebt. Geen enkel persoonlijk initiatief. Wat een triestig geval, zeg, ben jij toch." Ja, dat zou dus kunnen, hé. - Laplace, bekend van de astronomie enzovoort. Die heeft een rigoureus systeem uitgewerkt i.v.m. de astronomie. Hij overhandigt het op een bepaald ogenblik, tenminste dat is het aforisme of de boutade, aan Napoleon. En die vraagt hem: "Ja, maar waar zit God in jouw hele concept van het heelal?" Waarop Laplace antwoordt: "Ik had die hypothese niet nodig, dus God moest er voor mij niet in." Ik kan mij voorstellen dat je, als wetenschapper misschien dan, dat soort van boutades ook omarmt. Dat je zegt: "Dit is toch wel heel mooi." "De uitspraak van Laplace zou perfect gedaan kunnen zijn door iemand die diepgelovig was. Omdat het hele punt is: wat uiteindelijk Laplace zegt, indien het gaat om astronomische gebeurtenissen - waarom draait de aarde rond de zon op de manier waarop zij dat doet, waarom draait de aarde rond haar eigen as, wat is de baan van een komeet, noem maar op - is: "Kijk, als je dat wilt verklaren, heb je God echt niet nodig." Nu, dat laat nog altijd de zaak compleet open als het dan gaat over normen en waarden. Dus, ik bedoel, waar ik nu op aanstuur, is wat je toch in gelovige middens heel vaak hoort verdedigen, nog steeds als positie: je moet de wereld opdelen in feiten aan de ene kant, waarden en normen aan de andere kant. Feiten, dat is voor de wetenschap; waarden en normen, dat is voor ons. Als je zulke opdelingen hanteert, dan is voor een gelovige, zoals ik zei, de uitspraak van Laplace allesbehalve vreemd. Ja, natuurlijk, het gaat over de feiten. Maar als het over waarden en normen gaat, is het een ander verhaal." - Voltaire zegt: "Mocht God niet bestaan, men zou hem moeten uitvinden." Zeer prachtige boutade, natuurlijk. Men heeft hem inderdaad ook uitgevonden. Dostojevski zegt: "Als God niet bestaat, dan is eigenlijk alles toegelaten." Die uitlating van Dostojevski - "Als God niet zou bestaan, is alles toegelaten, is alles toegestaan, is alles misschien ook mogelijk" - is dat een waardevolle idee? "Wel, het is een waardevolle idee om een discussie te starten. Ik bedoel, het is een extreme positie. Dat is altijd goed om te zien hoe je jou positioneert tegenover zulke extreme uitspraken, want dat is het eigenlijk wel. Dat gezegd zijnde… Ik krijg effectief nog altijd die vraag. Als ik mijn lezing over atheïsme geef voor culturele verenigingen allerhande, dan krijg ik nog altijd in een of andere variant, maar ik krijg nog altijd die vraag: "Ja, maar als jij een atheïst bent, wat belet er jou om de straat op te gaan en mensen neer te schieten?" Dus in die zin, dat leeft effectief. Als de bewering zou zijn: "Zonder God geen moraal", dan denk ik dat je daar vandaag relatief eenvoudig op kunt antwoorden. We beginnen zoveel bewijsmateriaal te verzamelen, dat de stelling ondersteunt dat het omgekeerd is. Eerst moraal en dan God. In de zin dat er al een ethisch, moreel systeem is dat een groep mensen bij elkaar houdt, en dan zijn er verschillende manieren om dat te veruitwendigen. Een daarvan is door het te reïfiëren, door het tot iets te maken, en dat zelfs doorgetrokken tot iemand te maken. Dus God komt daaruit voort. Nu kun je zeggen: "Ja, maar evolutionaire biologen en psychologen zullen jou zeggen dat dat eruit moet voortkomen." Dat is uiteraard al een andere discussie. Dat: "Laat mensen doen en sowieso moeten ze tot God komen", maar dat lijkt mij een afgeleid punt. Het eerste punt is: je hebt eerst moraal en ethiek, en dan pas komt het geloof. Dus in die zin: neen, als God niet zou bestaan, dan is niet alles toegestaan. Als God niet bestaat, dan is volgens Jean Paul Van Bendegem dus zeker niet alles toegestaan. Dus moet men hem, in weerwil van Voltaire, ook niet uitvinden. Dat is toch wel een geruststelling. Uw bedenkingen en vragen daarbij kunt u kwijt op onze redactie. Telefonisch op 03-233.70.32. En via de website van de HVV op <www.h-vv.be>. Doorklikken als u het allemaal nog eens wilt beluisteren. Volgende week zijn wij er weer. FS heeft het dan met Luc Descamps over "Verkeerd moment, verkeerde plaats". Volgende week maandag, meteen na het nieuws van 19.00 uur op Radio 1. Graag tot dan. Dáág. |
