Uitz.:                22.12.08

Samenst.:            KVD / VW

Muziek:

10”      Signe                                        E. Clapton            E. Clapton                        9 45024-2

3’15”   Adagio F-dur, KV 410            W.A. Mozart Wiener Volksoper            Turnabout 0015

1’00”   Knot of place and time            J. Garbarek            J. Garbarek                     ECM 1880 9811068

Goedenavond en welkom bij HVW, met daarin twee onderwerpen. We hebben een gesprek met Else Walravens van de VUB over de verlichting. Een en ander naar aanleiding van de Jaarvergadering van het Centrum voor Duits Idealisme, een filosofisch onderzoekscentrum. Maar we beginnen met het VF. Viona, dan gaat het over de eerste afdeling van het VF buiten de landsgrenzen.

VF

Vrijmetelaarsmuziek van Mozart. En die bracht ons even naar de 18e eeuw en de verlichting, een politieke en filosofische beweging die de opvattingen over politiek, filosofie, wetenschap en religie grondig wijzigde. Dit jaar was de verlichting het thema van de Jaarvergadering van het Centrum voor Duits Idealisme. Dat centrum bestudeert de klassieke Duitse wijsbegeerte. Dit jaar was dat met het ‘Centrum voor de Studie van de Verlichting en het Hedendaags Humanisme’ van de VUB.

De verlichting blijft dus inspireren. Immers, denkers zoals Locke, Rousseau, Voltaire en Kant formuleerden een scherpe kritiek op dogmatisme en gezagsdenken. Ze verzetten zich tegen obscurantisme, benadrukten het zelfstandige denken, spraken zich uit over de scheiding van Kerk en Staat en eisten universele mensenrechten. Toch verschilden ze ook vaak van mening. Bijvoorbeeld over de verantwoordelijkheid van de mens als sociaal wezen, zijn individuele vrijheid en de belangen van de staat. Hoe sturend of zelfs betuttelend mocht die bijvoorbeeld zijn m.b.t. de beoogde volksverheffing? En er waren ook vragen over de status van de mensenrechten. Geen gekke vragen, want deze zijn ook vandaag nog aan de orde. Denken we maar aan de inperking van sommige mensenrechten bij de bestrijding van het terrorisme. Maar ook: de verlichting is een westers verschijnsel. En, vraagt men zich dan bijvoorbeeld af, misschien moeten de moslimlanden nog hun verlichting krijgen?

Met Else Walravens van de VUB praatten we na afloop van de Jaarvergadering daarover nog even na. En ook over de joodse verlichtingsfilosoof Moses Mendelssohn. Mendelssohn hield vast aan de joodse wetten en geloofspunten, maar pleitte o.m. ook voor geloofvrijheid en de scheiding van Kerk en Staat. Volgens hem waren de joodse uitgangspunten te verzoenen met de verlichting. Hij wilde als gelovige jood deel uitmaken van de Duitse cultuur en was teleurgesteld over de tegenstand die dat opriep. Universalist en verlichtingsfilosoof? Misschien, maar alleszins had hij een eigen visie op de positie van de mens in wereld en maatschappij. Daarover Else Walravens.

Mendelssohn vindt dat we de mens eerst en vooral kunnen bekijken vanuit de maatschappelijke positie die hij inneemt. Er zijn dus verschillende mensen naargelang van de stand, naargelang van het beroep en volgens hem ook naargelang van het geslacht. Dus we verschillen van elkaar door die maatschappelijke positie. En volgens hem beantwoordt, naargelang van die maatschappelijke positie, daaraan dan een bestemming van de mens, en ook een welbepaalde graad van verlichting. En die is dus gediversifieerd en in zekere zin zouden we ook kunnen zeggen beperkt. De ene doet dit, de andere doet dat en niet iedereen hoeft bijvoorbeeld alles op dezelfde manier te doen of op een bepaald domein evenveel te weten. Maar het heel interessante bij Mendelssohn – en ik geloof dat hij daardoor ook een verlichte filosoof is, en dat deelt hij toch wel met de anderen – is dat de mens niet beperkt blijft tot die maatschappelijke positie. Of tot die geslachtelijke positie, zouden we ook kunnen zeggen. Maar dat de mens daarnaast ook bepaalde rechten heeft als mens. Dat er ook een verlichting is van de mens als mens, waar iedereen dan recht op heeft. En dat gaat heel veel gevolgen hebben voor de manier waarop de staat georganiseerd zou moeten zijn. Want de staat moet vanuit dat verlichte perspectief natuurlijk absoluut rekening houden met die fundamentele rechten.

Is dat een duidelijke grens die hij dan trekt tussen de belangen of de interesses van de staat, of van de gemeenschap, zou je ook kunnen zeggen, en dan de belangen die het individu heeft?

Wel, we moeten hopen dat als de staat goed is, dat er tussen de belangen van de staat en de belangen van de mens als mens een overeenstemming is. Dat is het ideaal, dat is de ideale wetgeving, de ideale grondwet. En op dat ogenblik is er eigenlijk geen probleem. Problemen ontstaan wanneer die grondwet zo geformuleerd is dat er bepaalde rechten van de mens als mens in het gedrang zouden kunnen komen, hé. Als de staat zich wil handhaven, indien ze niet teniet wil gaan, dan zal een dergelijke staat die fundamentele rechten van de mens, of enkele daarvan – bijvoorbeeld het recht op vrije meningsuiting – moeten gaan beknotten, hé. En op dat ogenblik krijg je volgens Mendelssohn een conflict dat eigenlijk onoplosbaar is. Maar dat vast en zeker, volgens hem, geen filosofische legitimatie kan krijgen.

Een conflict tussen staat, gemeenschap en individu … Maar uiteindelijk zou je toch ook wel ergens van Mendelssohn kunnen verwachten dat hij zal zeggen: ‘Ja maar, die gemeenschap, de staat, de overheid of hoe dat je het verder ook wilt noemen, de groep waartoe men behoort, moet ook kansen en mogelijkheden geven om die zelfbestemming van de mens toch te realiseren. Zegt Mendelssohn daar iets over?

Ja, dat is dus ook een van die grote problematieken binnen die verlichting. De verlichtingsdenkers zijn praktisch allemaal voorstander van die zogenaamde volksverlichting. En dan is de vraag natuurlijk: van wie zal die verlichting uitgaan? Zal dat dan vertrekken vanuit een aantal mensen die tot een elite behoren en die dan de anderen stilletjes aan gaan opvoeden en de verlichting bij hen brengen? Of is de verlichting eerder iets wat gedragen moet worden door het geheel als zodanig en heeft dus elke mens voor zichzelf de taak om zich te verlichten? Wat het geval is in het begin van de tekst van Kant, waar hij zegt: ‘Iedere mens moet, heeft de taak, heeft de verplichting, de morele plicht om zelf te denken, om te leren, zonder het te doen zonder enige betutteling.’ Hé, dus daar krijg je inderdaad een zekere problematiek. Maar we zouden kunnen zeggen dat de oplossing daarvoor zou kunnen zijn – wat Kant dan ook zal voorstellen – dat de verlichting van individuen toch vaak een moeilijke zaak is. Omdat de hindernissen groot zijn en de verlichting daarom het best intersubjectief gebeurt. Dat betekent dat ze niet van bovenuit gebeurt door enkele individuen die het weten en die het aan de anderen dan stilletjes aan gaan leren, maar eerder in gesprek onder elkaar in het publieke leven, de pers of waar dan ook. Daar komt het debat tot stand, dat misschien in het begin met horten en stoten verloopt, hé. De persoon die zelf denkt, hoeft niet onmiddellijk correct te denken, hij moet het ook aanleren. Maar daardoor kan misschien die problematiek van de betutteling en de vrijheid van elk individu een beetje opgelost worden.

Men zou kunnen denken dat die verlichting eigenlijk een 18^e-eeuws fenomeen is, een beetje futiel vandaag, maar in feite staan wij nog altijd in de traditie van die verlichting.

Als wij het voorbeeld nemen van het terrorisme, is toch een van dé vragen die wij ons gesteld hebben: wat moeten wij doen? Mogen wij dan toch wel bepaalde van onze fundamentele wetten gaan overtreden, en in het ergste geval zelfs mensen gaan folteren? Gewoon om te vermijden dat de burger van de staat waar wij ook verplichtingen tegenover hebben dan onder dat terrorisme zou gaan lijden? Het is een heel, heel, heel moeilijk oplosbaar probleem. Volgens Mendelssohn niet oplosbaar. Misschien zouden wij kunnen zeggen dat we – ook niet erg aangenaam – in bepaalde noodtoestanden, voor een korte periode bepaalde fundamentele rechten even opzij moeten zetten. Dat we er bijna toe verplicht worden door de omstandigheden. Maar dat onze rechten van de mens en onze democratische, verlichte ingesteldheid dan toch zo spoedig mogelijk opnieuw hun rechten moeten gaan claimen. En ook krijgen, hé. Dat het niet een reden zou zijn voor bepaalde heersers om dan die onderdrukking, die tijdelijk misschien – ik ben er geen voorstander van – absoluut onvermijdelijk is, te laten bestaan. En dat ze niet zich dan wel gaat uitbreiden, hé.

Die UVRM is een product van de westerse samenleving, de verlichting was ook een product van de westerse samenleving. In welke mate kun je ook inderdaad rekenen of hopen op een verlichting in andere culturen, om het zo te zeggen?

Dat is natuurlijk ook weer een zeer groot probleem. Maar ik denk dat ik daar toch zelf wel ook het standpunt van de verlichting inneem. Men kan zich de vraag stellen, en het wordt ook voortdurend ter discussie opgeworpen: zijn die rechten van de mens nu werkelijk universeel of is dat eerder iets wat in de loop van de westerse geschiedenis naar boven gekomen is? Maar zelfs indien dan dat tweede het geval zou zijn, dan blijf ik er voorstander van omdat zij toch altijd voor mij het heel fundamentele principe verdedigen dat een mens niet alleen is datgene waartoe hij gemaakt wordt in een welbepaalde historische, maatschappelijke of welke andere situatie dan ook. Er is altijd iets waardoor dat overschreden wordt. En daardoor kan men ook universeel bepaalde juridische eisen stellen en kan men bijvoorbeeld – ik zal het nu bij de heersers houden – een heerser die in een totaal ander land dan het onze bepaalde van die rechten (het recht op leven bijvoorbeeld) heeft geschaad, voor een tribunaal brengen. Ik vind dat een uiting van rechtvaardigheid. Wat uiteraard niet betekent dat het Westen moet gaan bepalen hoe mensen in andere landen leven en denken en welke moraal zij moeten hanteren. Maar er zijn enkele dingen die niet overschreden kunnen worden en dat is wat in die rechten is opgenomen. En dat is wat het universele of het gefingeerd universele ervan uitmaakt, maar wat voor mij de kern van de verlichting is. Dat we inderdaad ervan uitgaan dat ze overal gerespecteerd moeten worden.

Else Walravens over de joodse verlichtingsfilosoof Moses Mendelssohn en de inspiratie die we van hem kunnen krijgen m.b.t. de mensenrechten vandaag. Het Centrum voor Duits Idealisme kunt u vinden via hun website: cvdi.eu. En eerder in de uitzending was er een bijdrage van het VF over de nieuwe VF-afdeling in Portugal. Uw reacties en vragen over dat alles kunt u zoals steeds kwijt op onze redactie: telefonisch op het nummer 03 233 70 32 en via de website op www.h-vv.be.

Zo, daarmee zijn we aan het einde van deze aflevering van HVW gekomen. Wij gaan eruit met muziek van Jan Garbarek op de achtergrond, maar volgende week zijn we er weer. FS heeft het dan over Ilan Pappé en de etnische zuiveringen in Palestina. Volgende week maandagavond dus, en in de kerstperiode uitzonderlijk meteen na het Nieuws van 19.00 uur op Radio 1. Nog een fijne avond. Daaaaag.