HVW "Uitgewist" (Dementie) / Kamasoetra
 
Opname: 09.04.09
Uitz.: 20.04.09
Samenst.: KVD
Muziek:
10" / Signe / E. Clapton / E. Clapton / 9 45024-2
15" / In praise of dreams / J. Garbarek / J. Garbarek / ECM 1880 9811068
15" / Tarantelle / J.K. Mertz / R. Smits / ACC 23158
15" / Awakening the soul / Pandit Satish Vyas / Pandit Satish Vyas / ExprCD006
1'00" / Doors of desire / Silk World Music Group / Silk World Music Group / ExprCD006
 
Goedenavond en welkom bij HVW, met daarin twee bijdragen. Straks hebben we het over de Kamasoetra, het Indische standjesboek. Maar heeft dat boek dat nu op uw nachtkastje ligt nog wel iets te maken met het oorspronkelijke werk toegeschreven aan Vatsyayana? Straks daarover een gesprek met Indiakenner Miet Bleyen. Maar we beginnen met een bijdrage van het WF over dementie. Op 28 april speelt Pol Goossen "Uitgewist". Die monoloog is een goede gelegenheid om dementie bespreekbaar te maken. En dat doen we dan ook …
 
'We zien nog veel te veel mensen die bang zijn om te zeggen: 'Mijn man heeft alzheimer' of 'Mijn man heeft een cardiovasculair accident met een dementiesyndroom.' Het is nog zo moeilijk om erover te kunnen spreken. En het is zo belangrijk dat de vrienden en familieleden rond de dementerende en zijn partner er zijn. Er zijn voor hen is zo belangrijk. En ik denk dat dit een zeer goed initiatief is.'
 
Marie-Christine Adriaensen van expertisecentrum BrOes en het belang te praten over dementie. Op 28 april kan dat, want dan speelt Pol Goossen de monoloog "Uitgewist". Jaren geleden kreeg hij een dagboek in handen van een man wiens vrouw leed - en uiteindelijk ook stierf - aan de ziekte van Alzheimer. Pol Goossen maakte er een theatervertelling van. Aangrijpend, ontroerend en levensecht. Het WF Brussel organiseert samen met CMD Brussel-Jette, de Grijze Geuzen en Expertisecentrum BrOes een voorstelling van "Uitgewist" met daarna een debat. Op 28 april, dus, in de Erasmushogeschool van Jette. En daar kunt u gratis bij zijn als u tijdig reserveert. Dat kan telefonisch via 02 742 03 23.
Wij hadden een gesprek met Marie-Christine Adriaensen van BrOes. En we leerden alvast dat dementeren een proces is.
 
Het is een proces. Wij kijken altijd wel vooral naar de geheugenproblemen, maar als men spreekt over dementie, dan zegt men altijd dat het een persoon is die geheugenproblemen heeft, maar het is natuurlijk ook meer. Als we gaan kijken naar de beginnende dementie, dan ziet men toch ook wel een grote desoriëntatie in tijd, de tijdsbeleving wordt totaal anders, men gaat een probleem hebben met het herkennen van plaatsen. Een van de vroege signalen is als de dementerende zijn huis niet meer gaat vinden, of naar de winkel gaat en niet meer weet wat hij gaat kopen. En natuurlijk, als het proces vordert, komt er ook een desoriëntatie in persoon. Dus men gaat eigenlijk de dochter meer gaan zien als moeder. Men gaat de personen verwisselen met elkaar. Nu, als we spreken over dementie … De mensen in de volksmond kennen eigenlijk beter het woord alzheimer. En men vergist zich soms en men denkt soms dat alzheimer geen dementie is. Maar alzheimer is natuurlijk dé belangrijkste dementie… 'ziekte' mogen we eigenlijk niet zeggen, dus een vorm van dementie.
 
Dementeren verloopt in fasen. Wat is eigenlijk de moeilijkste fase?
 
We zouden het dementeringsproces in vier fasen kunnen indelen. De eerste fase is de bedreigde-ikfase. De bedreigde-ikfase is een zeer ingrijpende fase voor de persoon met dementie. Waarom? Hij heeft zwarte gaten. Hij gaat in een eigen belevingswereld, maar komt ook terug. Maar op het moment dat hij weer in de realiteit zit, in onze realiteit, kan hij niet meer mee en beseft hij wel dat hem iets mankeert. Hij mist de informatie, de sfeer, het is alsof hij er niet meer bij is. Hij heeft dus echt wel een besef dat hij er niet meer volledig bij is. En dat besef zorgt ervoor dat hij dus ook wel heel hard bezig is met verlies. Hij voelt constant, dagelijks het verlies dat hij meemaakt. Het is een continu verlies dat hij ervaart. En dat proces vordert natuurlijk naargelang de persoon. Bij de ene persoon gaat het sneller dan bij een andere persoon. Dat proces vordert en dan zien we dat hij naar een verdwaalde-ikfase gaat. Hij voelt zich verdwaald in onze wereld. Hij voelt zich verdwaald in onze realiteit. Hij gaat dan meer en meer in een eigen realiteitswereld zitten. De film draait zich meer en meer af, want hij gaat terug. Eerst in de bedreigde-ikfase, het kortetermijngeheugen dat gaat falen, hij gaat ook geen nieuwe informatie kunnen opnemen, maar naargelang de verdwaalde-ikfase vordert, zien we dat hij meer en meer de film van zijn eigen leven gaat terugdraaien in zijn hoofd.
 
Hoe kun je daar het best bij begeleiden en daar aandacht aan schenken?
 
Wel, ik denk dat het in die eerste fase heel belangrijk is dat we ook nog een stukje realiteitsoriëntatie doen, een stukje meegaan, maar hem toch nog een beetje in onze realiteit proberen te vatten. Als ik u zeg: 'Het sneeuwt vandaag', dan gaat u mij zeggen: 'Ja, je bent er helemaal niet bij'. Maar als onze dementerende zegt: 'Het sneeuwt', dan heeft dat een betekenis. Dat is niet die sneeuw, daar zit iets achter. Zijn woorden krijgen een andere betekenis. Als ik hem wil begeleiden, dan kan ik hem gaan confronteren en zeggen: 'Neen, het sneeuwt niet. Jij bent helemaal een beetje zot.' Nee, dan ga ik hem confronteren en dan wordt hij constant geconfronteerd met zijn beperkingen. Als ik kan gaan voelen, gaan invoelen wat die sneeuw eigenlijk betekent - is het een stukje gemis, is het een stuk eenzaamheid, is het een kilte? -, dan kan ik meegaan in zijn verhaal. Dan gaat hij zich ook een stukje beter voelen. Alles heeft zijn betekenis wat de dementerende zegt, wat hij voelt, hoe hij zich gedraagt. En het is moeilijk voor de familie om mee te gaan in die beleving.
 
Precies, het is heel moeilijk voor de familie om mee te gaan in die beleving. Daar is heel veel ondersteuning voor nodig.
 
Ik denk dat zo die eerste fasen, de bedreigde-ikfase en de verdwaalde-ikfase, dat dat een heel moeilijk proces is voor de dementerende zelf, in die zin dat de familie heel vaak realiteitsconfrontatie doet in plaats van een stukje realiteitsoriëntatie. Dus dat de dementerende echt wel een verliesverwerking doet. Hij gaat in rouw. Waarom? Omdat hij dus ook zijn identiteit aan het verliezen is. Hij stelt zich de vraag: 'Wie ben ik? Waarom gaat men met mij zo om?' Hij is ook wel bezig, onze dementerende. Maar wat ziet men als de verdwalende-ikfase zo overgaat naar een verborgen-ikfase? Dat is dan vaak het scharniermoment in de zin van het scharniermoment van het nachtritme en het dagritme dat niet meer in orde is. En dat de dementerende 's nachts gaat leven, in de dag gaat rusten, dat dit vaak de elastiek is die de familie doet springen. De draagkracht van de familieleden wordt zodanig ondermijnd dat zij het niet meer aankunnen. En dat is ook de fase wanneer we spreken over de verborgen-ikfase. We zijn hem precies kwijt als familie. We geraken er niet meer in. We hebben precies geen contact meer. Hij zit in een totaal eigen belevingswereld, waardoor de familie het gevoel heeft van: hij is voor mij op dit moment onbereikbaar. En dan zien we dat het heel zwaar voor de familie wordt, omdat hij opgenomen moet worden. De thuiszorg kan niet meer en hij moet naar een instelling gaan.
 
Thuiszorg kan niet meer. En de dementerende persoon moet opgenomen worden. Hoe kan men daar eventueel toch bij ondersteunen?
 
Ik denk dat het heel belangrijk is om met de familie mee te gaan en deze te helpen om te leren in de beleving van de dementerende mee te gaan. We zien dat de dementerende teruggaat naar zijn vroegere kindertijd. De eerste 20 jaar zijn heel belangrijke jaren voor de dementerende. Vanaf deze fase zien we dat het heel moeilijk is om mee te gaan in het verhaal van de dementerende. Als wij hem kunnen ondersteunen in de zin van hem te zeggen hoe belangrijk het is om het contact nog te behouden, dan zien we dat de familieleden het veel gemakkelijker aankunnen. En dat ze daardoor het gevoel hebben toch nog ergens iets te kunnen doen voor de dementerende.
 
Aangenaam is misschien toch wel dat het ook op een speelse manier kan, hé?
 
Ja, ik denk dat het heel belangrijk is. Laten we eens even het voorbeeld van de muziektherapie nemen. Dan zien we dat de zintuigen van de dementerende heel sterk worden al naargelang het dementeringsproces vordert. En als we dan samen met de familie kunnen gaan zoeken naar de muziek die ze graag hadden toen ze 20 jaar waren of de openingsdans van hun huwelijk, dan zien we dat de dementerende kan heropleven. En dus de muziek koppelen aan het levensverhaal van de dementerende. Door zijn hele leven … Voor elke mens is muziek heel belangrijk, maar elke mens heeft een andere muziek die hij graag hoort. Dus als we vanuit het levensverhaal samen met de familie kunnen zoeken naar de lievelingsmuziek van onze dementerende, dan zien we dat er opnieuw contact mogelijk is van de familie met de dementerende.
 
Marie-Christine Adriaensen van BrOes over dementeren. En voor reserveringen voor "Uitgewist" en het debat achteraf kunt u dus telefonisch terecht op 02 742 03 23. Meer informatie krijgt u ook bij het WF zelf. En dat vindt u via de website: http://www.willemsfonds.be. Alvast onthouden dat de avond plaatsheeft op 28 april in de Erasmushogeschool in Jette. Zo meteen de bijdrage over de Kamasoetra, maar eerst muziek.
 
"Doors of desire", Indische muziek van Silk World Music Group. En die brengt ons bij de Kamasoetra. Dat is zowat het bekendste Indische boek, vooral dan vanwege de vele ingewikkelde seksstandjes. Onmogelijke standjes, volgens kenners. Maar misschien is de Kamasoetra ook het boek dat het meest verkeerd begrepen werd en heeft de commerciële versie bij u op het nachtkastje niets te maken met het origineel van Vatsyayana. We praten erover met Indiakenner Miet  Bleyen en proberen de Kamasoetra in een juister perspectief te plaatsen.
 
'Een man die weet hoe het hoort, zoekt daarom een meisje dat evenals hij van goede afkomst is, wier vader en moeder beiden nog in leven zijn en dat minstens drie jaar jonger is dan hijzelf. Zij dient afkomstig te zijn uit een welgestelde, onberispelijke familie die wijdvertakt is, omvangrijk en hecht. Ze moet tot een invloedrijke familie behoren zowel van haar vaders als haar moeders kant, rijk bedeeld zijn met schoonheid, een goed karakter hebben en kenmerken bezitten die duiden op voorspoed en geluk. Ze mag geen tanden missen, of juist te veel tanden hebben of helemaal geen tanden meer. Hetzelfde geldt voor te veel of te weinig nagels, oren, haren, ogen en borsten. En ze moet bovenal gezond zijn van lichaam en geest.'
 
Hoe een man een vrouw moet kiezen. Miet Bleyen las een stukje uit de Kamasoetra. Niet meteen het meest opwindende stukje uit dat boek en verrassend ook, maar precies daarom gekozen, want de Kamasoetra is meer dan een verzameling standjes.
Die Kamasoetra ontstond vermoedelijk in de 3e eeuw in Noord-India. Geschreven in het Sanskriet en bedoeld voor de hogere maatschappelijke klassen of kasten, die tijd en geld hadden om van de liefde een kunst te maken. Dat kastenstelsel werd toen wel meer op de korrel genomen.
Over Vatsyayana, de auteur van de Kamasoetra, is weinig geweten, behalve dat hij zelf een brahmaan was. Miet Bleyen stelt dat het boek een satire is op de gewoonten en voorrechten van de brahmanen. En de seksuele en huwelijksmoraal was dan een trefzeker doelwit.
In de 19e eeuw komt de Britse ontdekkingsreiziger Richard Burton het boek op het spoor en brengt het naar het preutse, victoriaanse Engeland. In de vorige eeuw verwordt het tot het commerciële pornografische handboek bij uitstek. Vooral vanwege de inspirerende standjes belandt het op vele nachttafeltjes. Maar meteen was ook het stereotype van India als pornografisch en erotisch paradijs geboren!
Met Miet Bleyen proberen we de oorspronkelijke Kamasoetra terug te vinden. En dan moeten we naar het India van de 3e eeuw, naar Vatsyayana en zijn satire op de seksuele moraal van de brahmanen.
 
Er was al eens verzet geweest tegen dat kastensysteem met die brahmanen. Ik denk dat Vatsyayana in die tijd ook een beetje wou reageren door een boek te schrijven over seksualiteit, om een beetje in te gaan tegen dat complexe, rituele, gemaakte gedoe. Om te zeggen: 'Kijk, we gaan eens een heel banaal onderwerp nemen en we gaan dat eens in een werk schrijven op een typische manier zoals alle andere werken tot nu toe geschreven zijn geweest.'
 
Het is dus voor een bepaalde elite geschreven, blijkbaar. Het hanteert een bepaalde huwelijksmoraal, het geeft ook bepaalde verhoudingen aan tussen mannen en vrouwen, en zo. Maar je stelt zelf: het is eigenlijk een soort van satirisch boek. Je krijgt als je het leest toch de indruk dat het een ernstig bedoeld boek is.
 
Het gaat inderdaad over de vraag hoe je een meisje naar haar hand moet dingen. Ze moet uit dezelfde stand komen. Dus je krijgt het vermoeden dat het inderdaad over de huwelijksmoraal gaat, over de verhouding tussen man en vrouw, ook weer de verhoudingen binnen het kastensysteem. Daar lijkt het inderdaad op. Maar als je dan een beetje verder gaat lezen, dan begin je toch elementen te vinden die eigenlijk niet meer kunnen. Zoals in dat stukje: je moet ook opletten dat ze niet te veel oren en ogen heeft. Dan begin je te voelen van: het gaat richting satire. En verder blijkt dan uiteindelijk ook dat zowel man als vrouw ook op avontuur mogen gaan. Het gaat over de man die de ongehuwde vrouw, de gehuwde vrouw en de courtisane gaat verleiden, maar ook de vrouw, zelfs de weduwe mag op avontuur gaan. En het is ook heel uitdrukkelijk beschreven hoe zij het best te werk kan gaan.
 
Het is vast en zeker geen preuts boek?
 
Als je het hoofdstuk over vrijen en seks leest, dan lees je ook weer de satire, op het hilarische af. Het gaat er bijvoorbeeld over hoe een vrouw moet kreunen als ze geslagen wordt. Let op, sadomasochisme komt voor, maar ook weer mits toestemming van beide partners. En dan mag er gekreund worden, dan mag de vrouw krijsen, maar ook dat gaat weer op het hilarische af. Want je kunt beginnen te kirren zoals een tortelduif, of een groene duif, of gelijk een koekoek, of … En zo verder, enzovoort.
 
Je hebt het dan wel over de elite op dat ogenblik?
 
Vast en zeker, want daarover gaat het boek van Vatsyayana ook. Het is geschreven door en geschreven voor de welgestelde man die zijn schaapjes op het droge heeft. En of het nu gaat over de man of over de vrouw, ze zijn altijd omsingeld door een hele bende dienaars en dienaressen en ze moeten duidelijk zelf niets doen. En dat is soms ook een beetje tegenstrijdig: eigenlijk moet ze braaf de huisvrouw spelen. Maar waarom? Want ze heeft toch dienaressen. Dat lijkt dan ook wel vaak in de richting van de satire te gaan. Maar de welgestelde Indiër is voorzien van de nodige dienaars en dienaressen.
 
In de 19e eeuw haalt Richard Burton, uiteraard niet de acteur maar de ontdekkingsreiziger, een beetje een bizarre figuur ook, dat boek naar Europa, zal ik maar zeggen. Waar komt die belangstelling van die man uiteindelijk vandaan?
 
Burtons belangstelling moeten we duiden binnen die sfeer van het victoriaanse Engeland. Het was een heel preutse maatschappij en alles wat met erotiek te maken had, werd heel strikt gereglementeerd. Erotisch materiaal dat het land binnenkwam, werd ofwel in verborgen kamers gehouden, of het behoorde tot de taboesfeer. Dat maakte dat alles wat taboe is, spannend en interessant wordt. En dat gold ook voor de intellectuele Brit, die dan op een verbazingwekkende manier zich net op die erotische dingen gaat storten. Het is ook in die periode dat het woord 'pornografie'  uitgevonden is. En dat had toen een andere betekenis dan nu. Pornografie werd gezien als een wetenschap van de onzedelijke werken. En, zoals u al zei, Burton was dus ontdekkingsreiziger, hij was consul, avonturier, en het is door zijn reizen en door zijn interesse in de literatuur dat hij zo de Kamasoetra heeft weten te vinden, onder het stof vandaan heeft gehaald, zullen we maar zeggen. Hij heeft dat werk dan ook laten vertalen.
 
Ja, want dat is een beetje de misvatting, hé. Of hij laat toch wel ergens verstaan dat hij het zelf vertaald zou hebben. Hij houdt wel het imago op de vertaler te zijn. Is dat terecht?
 
Hij kende zelf geen Sanskriet. Hij was een ongelooflijke talenknobbel. Hij kende naar het schijnt zes à zeven gesproken Indische talen. Met de nadruk op gesproken Indische talen, maar hij kende geen klassieke talen. En hij heeft het werk laten vertalen. Ten eerste al laten samenstellen. Hij heeft verschillende manuscripten laten opzoeken en laten bundelen door Indische pandits. Dat werd dan initieel ook door pandits vertaald uit het Sanskriet naar een andere Indische taal. En vanuit die andere Indische taal, het Goejarati, is dat dan wel vertaald naar het Engels. Maar dus zoals u ziet via allerlei omwegen.
 
Hoe wordt dat boek op dat ogenblik onthaald?
 
Op dat ogenblik werd dat zoals de meeste werken in een privékast gestoken, zoals men dat verbloemd noemde. Een kast waar alle erotische werken in terechtkwamen en men stelde dan ook een index op van de verboden boeken. Wat dan natuurlijk ook hier weer een ironische bijklank had. Of hoe moet ik het zeggen? En dat mocht uitgegeven worden, maar dan ook weer in beperkte oplagen. En dat mocht dan ook maar verdeeld worden onder de mensen die intekenden en toegang hadden tot het lidmaatschap van de 'Kamashastra Society'. Want dat is de society die hij speciaal heeft opgericht om toch op een min of meer legale manier zijn werk te kunnen uitgeven.
 
En dat genootschap zou maar bestaan uit twee personen, hé.
 
Ja, inderdaad. Richard Burton en zijn goede vriend Arbuthnot, zijn bunny, zoals hij die noemde. En zij hadden dat gemeenschappelijk doel om die Kamasoetra uit te geven en die society was dus speciaal als dekmantel opgericht.
 
Maar de uitgevers, om het dan zo te zeggen, die zijn eigenlijk nooit aangepakt geworden, vervolgd geworden vanwege het pornografische en de aangebrande inhoud van het boek?
 
Nee, maar dat kwam ook omdat ze via allerlei omwegen eraan wisten te ontsnappen. Door niet letterlijk op de kaft de juiste titels te zetten. Ze gingen er ook hun eigen namen niet op vermelden. Ze kenden de nodige truukjes om eraan te ontsnappen. Omdat eigenlijk alles heel strak gereglementeerd was destijds. Je kon ervoor gepakt worden, in de gevangenis terechtkomen, hoge boetes krijgen, maar elk mens heeft het talent in zich om te kunnen foefelen. En Burton was daar zeker niet de minste in.
 
Het Kamasoetraboek dat nu in de handel ligt, soms heel mooi en rijkelijk geïllustreerd ... Is er nog een verband met het oorspronkelijke boek?
 
Zelden is er een verband met het oorspronkelijke werk. Ten eerste bevat het oorspronkelijke manuscript geen prenten. Die zijn er pas veel later in gekomen. En ik raad de meeste mensen ook aan, als ik een lezing geef, om eerst eens naar de colofon te kijken. Ik deel dan een aantal boeken uit die in de handel zijn en we kijken naar de colofon. En we zien wat er allemaal in staat. Een van de belangrijkste redenen waarom de Kamasoetra een verkeerd imago heeft gekregen, is omdat in de jaren 1990 een van de boekdelen als onafhankelijk werk is beginnen te circuleren op de markt. Initieel op internet. Dat was het boek "Boekdeel 2", dat ging over vrijen en seks. Dat begon als onafhankelijk werk te circuleren. Men plakte daar een hele hoop prentjes in. En mede door het feit dat het zelden rechtstreeks uit het Sanskriet is vertaald, ging de eigenlijke boodschap volledig verloren.
 
De Kamasoetra, aanvankelijk een satirisch boek, ernstig genomen door avonturier Richard Burton, maar het heeft vandaag de hele westerse liefdeswereld op het verkeerde been gezet. Als het al zo bedoeld was door Vatsyayana, dan heeft hij duidelijk zijn doel niet gemist. Dat was nog Miet Bleyen, die overigens ook lezingen over de Kamasoetra en Indische danslessen geeft. Een ideetje, misschien …
 
Zo, daarmee zijn wij zijn aan het einde van HVW gekomen. Uw vragen en bedenkingen kunt u kwijt op onze redactie: HVW, Lange Leemstraat 57, 2018 Antwerpen. Telefoneren kan op het nummer 03 233 70 32. En verder is er ook de website: surfen naar http://www.h-vv.be.
Wij gaan eruit met muziek van Jan Garbarek op de achtergrond, maar volgende week zijn we er weer. FS heeft het dan met Willem Elias over de Belgische kunst na '45. En we praten met advocaat Filip Van Hende over procedurefouten. Volgende week maandagavond op Radio 1 meteen na de nieuwsflash van 20.00 uur. Graag tot volgende week. Daaaaag.