HVW Sociaal darwinisme / WF "Open doek"
 
Opname: 05.03.09
Uitz.: 09.03.09
Samenst.: KVD
Muziek:
10" / Signe / E. Clapton / E. Clapton / 9 45024-2
1'00" / Little impulse / M. Nyman / M. Nyman / 0777 7 88274 2 9
15" / The sacrifice / M. Nyman / M. Nyman / 0777 7 88274 2 9
1'00" La vita è bella / N. Piovani / N. Piovani / 7243 8 46428 2 2
 
Goedenavond en welkom bij HVW, met daarin twee onderwerpen. Het filmfestival "Open doek" is aan zijn 17de editie toe. En daarin staat blijkbaar heel wat te gebeuren. Het WF geeft u een voorsmaakje in een gesprek met duivel-doet-al van het festival Marc Boonen. Verder in de uitzending meer daarover, want wij beginnen met "In Darwins woorden". Chris Buskes, Ranne Hovius en Griet Vandermassen duiden aan de hand van citaten het leven en de overtuigingen van Charles Darwin. De bijdrage van Griet Vandermassen gaat over Darwins maatschappelijke denkbeelden. Met daarin ook aandacht voor het sociaal darwinisme, de sociale en politieke ideologie die zich, al dan niet terecht, gesteund voelde door de evolutietheorie van Charles Darwin. Wij hadden een gesprek met filosofe Griet Vandermassen van de UG. Een en ander natuurlijk naar aanleiding van het Darwinjaar.
 
'Op 19 augustus verlieten we eindelijk de kust van Brazilië. Ik dank God omdat ik nooit meer een slavendrijvend land zal moeten bezoeken. Tot op vandaag roept  een kreet ver weg pijnlijk helder mijn gevoelens op toen ik een huis dicht bij Pernambuco passeerde waar hartverscheurend gekerm opsteeg. En ik vermoedde dat een arme slaaf gemarteld werd en tegelijk wist dat ik zo machteloos was als een kind om zelfs maar te protesteren. Ik vermoedde dat het gekerm van een gemartelde slaaf kwam omdat mij verteld was dat dit zo was in een ander geval. Bij Rio de Janeiro leefde ik vlak tegenover een oude dame die duimschroeven gebruikte om de vingers van haar vrouwelijke slaven te verpletteren.'
 
Griet Vandermassen met een stukje uit "Journal of researches" van Charles Darwin, waarin hij zijn afschuw uit over de slavernij. Een illustratie van de sociale bewogenheid van Darwin. Het stukje vindt u in de bundel "In Darwins woorden" van Griet Vandermassen en twee andere Darwinkenners, Chris Buskes en Ranne Hovius. Wij hadden een gesprek met Griet Vandermassen over het sociaal darwinisme, een sociale theorie die, ten onrechte volgens sommigen, steunde op de evolutietheorie van Darwin. Dat sociaal darwinisme kun je dan wel laten beginnen met Darwins tijdgenoot Herbert Spencer, maar is erg heterogeen. Heel wat sociale en politieke overtuigingen beriepen zich, vaak ten onrechte, op Darwin. Bekend is vooral het eugenetisch programma van de nazi’s en de Holocaust. Toch een en ander graag wat duidelijker stellen, onder meer wat de denkbeelden van Darwin zelf betreft. Daarom een gesprek met Griet Vandermassen, met als eerste vraag: wat is dat sociaal darwinisme eigenlijk?
 
De betekenis waarmee het meestal geassocieerd wordt, is de heel strikte betekenis van sociaal darwinisme als een reactionaire beweging die ongebreidelde economische competitie verheerlijkt als een motor tot vooruitgang. En die zich verzet tegen het introduceren van humanitaire maatregelen zoals in de tijd van Darwin: de armenwetten die het leed van de armen moesten verzachten. Dus dat is de klassieke interpretatie, maar daarnaast kun je sociaal darwinisme ook veel breder zien, namelijk als een stroming van mensen die probeerden om allerlei sociale en politieke consequenties te verbinden aan onder andere Darwins evolutionaire theorie, maar ook andere evolutionaire theorieën die toen in zwang waren. Als je sociaal darwinisme in brede zin bekijkt, dan was het zeker niet alleen een reactionaire beweging. Dus je had het klassieke sociaal darwinisme à la Spencer, maar je had ook een heel aantal sociale theoretici die Darwins theorie en andere evolutionaire ideeën gebruikten om hun politieke programma's te rechtvaardigen. En dat waren dan zowel anarchisten als feministen, socialisten, pacifisten. Iedereen vond wel iets in het werk van Darwin wat zijn eigen ideologische doelstellingen kon onderbouwen.

Nu eventjes naar de tijd van Darwin zelf. Tijdgenoot van Darwin, die eigenlijk meer, laten we zeggen, sociaal darwinist was dan Darwin zelf, Herbert Spencer, die ook die term introduceert 'survival of the fittest', het overleven van de sterkste. Toch eens eventjes uitleggen: wie was die Herbert Spencer eigenlijk?
 
Spencer was in zijn tijd een zeer gerespecteerd en invloedrijk filosoof die al voor Darwin zijn "On the origin of species" ontwikkelde, een zeer uitgebreid filosofisch werk bijeengepend had, waarin hij onder andere zelf evolutionaire theorieën naar voren bracht, maar Spencer, anders dan Darwin, geloofde heel sterk in de overerving van verworven eigenschappen. Dat bracht hem ook tot zijn klassieke sociaal-darwinistische opvattingen, dat competitie iets heel goeds was, iets wat aangemoedigd moest worden. Omdat hij ervan uitging dat competitie leidde tot een versterking van het karakter en dat mensen die dus op die manier geleefd hadden nakomelingen zouden hebben die op hun beurt dat sterke mentale karakter geërfd hadden en ook die arbeidskracht.
 
Hoe stond Darwin daar zelf tegenover, want ik dacht dat hij niet zo hoog opliep met die ideeën van iemand als Herbert Spencer?
 
Darwin vond Spencer veel te speculatief, hij vond hem ook niet zo'n sympathiek mens. Darwin was zeker geen sociaal darwinist in de zin van Spencer, dus waar Spencer een voorstander was van een laisser-fairekapitalisme, ook van kolonialisme, imperialisme enzovoort, was Darwin veel voorzichtiger. Darwin was veel minder ideologisch in zijn opvattingen. Hij was in de eerste plaats een wetenschapper terwijl Spencer in de eerste plaats een ideoloog was.
 
Want je zegt wel uitdrukkelijk, in het boek uiteraard, dat de evolutietheorie een wetenschappelijke theorie is, terwijl het sociaal darwinisme eigenlijk een ideologische doctrine is. Kun je dat eens eventjes verduidelijken?
 
Wat Darwin met zijn werk allereerst probeerde te doen, was inzicht krijgen in de mechanismen die werkzaam zijn in de natuur. Dat is de wetenschappelijke benadering. Dus je zoekt naar verklaringen, je zoekt naar een theorie die kan verklaren wat je waarneemt. En iemand zoals Spencer was eigenlijk minder geïnteresseerd in hoe het is dan in hoe het zou moeten zijn. Dus dan krijg je de overstap naar een ideologische theorie. Waaraan ik wel meteen moet toevoegen dat Darwin zelf ook niet helemaal ontsnapte aan ideologische uitspraken in zijn werk. Dus in "The descent of man" doet hij een aantal uitspraken over eugenetica bijvoorbeeld, waarmee hij zelf ook het strikte domein van wetenschappelijkheid verlaat en zich meer begeeft op het domein van wat je in brede zin sociaal darwinisme zou kunnen noemen.
 
In Darwins tijd had men ook al bepaalde ideeën in verband met eugenetica. Kun je dat ook terugvinden bij Darwin? Had hij bepaalde ideeën over eugenetische theorieën, over eugenetische programma’s die konden of moesten worden opgezet?
 
Ja, dat komt tamelijk uitgebreid aan bod in "The descent of man". Darwin was net zoals veel van zijn tijdgenoten zeer bekommerd om wat gepercipieerd werd als de degeneratie van het ras, dus. Het was een angst die al langer leefde, ook al voor Darwin. Het idee dat de biologische kwaliteit van de Engelsen aangetast werd door de industrialisering en de verregaande sociale ellende die daarmee gepaard ging. En ook het idee dat armen en wat men de 'sociaal ongewensten' noemde, zich veel sneller voortplantten dan de middenklasse, waardoor de angst heerste dat die uiteindelijk de middenklasse zouden gaan overheersen. Die angst was ook bij Darwin aanwezig. Hij was bezig met eugenetische denkbeelden. Dus hij schrijft een aantal zaken in "The descent of man" die heel sterk eugenetisch overkomen. Hij schrijft bijvoorbeeld dat kwekers van dieren het niet zouden toestaan dat hun slechtste dieren zich voortplanten, maar dat de mens dat wel toestaat. Dus hij vond dat enerzijds een slechte zaak. Anderzijds voegde hij daaraan toe dat de mens zijn morele instinct moest laten werken omdat dat eigenlijk het nobelste deel was van onze natuur. En dat als we zouden ophouden met het steunen van de zwakken, het steunen van de armen, we daarmee dat nobele, edele deel van onze natuur zouden bederven. Dus hij was zeker geen voorstander van gedwongen maatregelen zoals veel eugenetici, onder wie Francis Galton, dat wel waren.
 
Op welke manier blijft Darwin dan toch ergens een victoriaanse denker of een victoriaans iemand?
 
Zijn victoriaanse opvattingen blijken waarschijnlijk vooral uit wat hij bijvoorbeeld schrijft over vrouwen. Hij beschouwde vrouwen toch eerder als minderwaardig aan mannen. Ook zijn opvattingen over ras waren zeer victoriaans gekleurd. In die zin dat Darwin er, net als veel van zijn tijdgenoten, van uitging dat er een hiërarchie was tussen rassen, dat je minder geëvolueerde rassen had, waaronder zwarten en Aboriginals, en dan de meer geëvolueerde rassen met aan de top, natuurlijk, het victoriaanse Engeland. Dat klinkt heel racistisch, dat was het misschien in zekere zin ook, maar het is niet onbelangrijk om daarbij op te merken dat Darwin met die theorie eigenlijk heel progressief was in zijn tijd. Want in zijn tijd heerste een debat over de vraag of andere rassen wel behoorden tot dezelfde soort als het blanke ras. Dus veel antropologen waren er bijvoorbeeld van overtuigd dat zwarten eigenlijk een andere soort waren, ook een biologisch minderwaardige soort. En zo'n theorie, zo'n verregaande theorie had meteen ook heel sterke politieke consequenties, want als zwarten werkelijk minderwaardig waren, dan was er ook niets mis mee om ze als slaven in te zetten, bijvoorbeeld. Iets waar Darwin zich heel sterk tegen verzette.
 
Hij verzette zich zeer stevig tegenover slavernij. Hoe kun je dat eigenlijk verklaren, aan de ene kant toch wel ergens een beetje een beeld van het superieure blanke ras, om het zo dan te zeggen, of toch van de victoriaanse cultuur, misschien, en toch tegen die slavernij gekeerd?
 
Darwin kwam uit een familie die al heel progressief was. Een familie die een historie had van verzet tegen slavernij. Dus je zou kunnen zeggen dat het hem een beetje met de paplepel ingegoten was, maar vooral was Darwin iemand die zeer humanitair bewogen was en die heel erg bekommerd was om menselijk leed en dat zo veel mogelijk uit de wereld wou helpen. Niet alleen menselijk leed, ook dierlijk leed trouwens.

Blijken die progressieve ideeën nog in andere domeinen, behalve zijn houding tegenover slavernij bijvoorbeeld?
 
Hij hield er op een heel aantal domeinen progressieve opvattingen op na. Hij steunde bijvoorbeeld allerlei sociale hervormingsideeën, waaronder de beweging die ijverde voor het afschaffen van kinderarbeid, vooral dan het inzetten van kleine jongetjes als schoorsteenvegers. Iets wat Darwin verschrikkelijk vond, een verschrikkelijke praktijk. Hij was ook een voorstander van een hervorming van het hogeronderwijssysteem in Engeland, dat in die tijd nog sterk beheerst werd door de clerus. Dat ook zeer rigide was, dat zeer sterk gericht was op het vanbuiten leren van de klassieken en veel minder op het verrichten van autonoom onderzoek.
 
De progressieve ideeën van Charles Darwin, maar ook Darwin als sociaal darwinist. Dat was nog filosofe Griet Vandermassen van de UG. Wilt u het allemaal nog eens nalezen, dan is er "In Darwins woorden" van Griet Vandermassen, Chris Buskes en Ranne Hovius. Uitgegeven bij Uitgeverij Nieuwezijds en te vinden in de goede boekhandel. In het Darwinjaar meer dan een aanrader ...
 
"Little impulse", filmmuziek van Michael Nyman. Die brengt ons bij de bijdrage van het WF. En dat neemt ons mee naar het filmfestival "Open doek" van Turnhout. Dat is inmiddels aan zijn 17de editie toe.  Met meer dan 100 films die u elders niet of amper te zien krijgt, een competitie, aandacht voor vrouwelijke cineasten, aanstormend talent, films in de gevangenis, schoolprojecten en nog veel meer. Het WF praat erover met duivel-doet-al Marc Boonen van "Open doek". En we bekijken wat er in het aanbod zit. "Open doek" heette vroeger "Focus op het Zuiden", maar werd op een bepaald ogenblik "Open doek", want met een open houding voor wereldcinema. De eerste vraag ging erover of  "Open doek" wil concurreren met het reguliere filmcircuit. Marc Boonen:
 
Nee, dat is zeker niet de bedoeling. Wat wel zo is, is dat wij het filmfestival kunnen presenteren in een commercieel bioscoopcomplex. Maar dat heeft ook zijn voordelen. Want wij kunnen daar films ook presenteren in de meest optimale omstandigheden. We zitten niet in een klein achterafzaaltje of in een groezelig bioscoopje. We zitten echt in een perfecte zaal met prachtig beeld, met ideaal geluid. Waar je ook echt kunt genieten van de film.
 
100 films … Dat is een pak. Kun je daar ook een rode draad in herkennen?
 
Eerst en vooral is er de competitie. En dat is heel belangrijk. Dat hoort ook bij een filmfestival, dat je een competitie hebt. Dat heeft men van het grootste festival tot het kleinste. Wel, ook wij hebben dat. Waar we verschillende juryleden hebben die samen films bekijken en die uiteindelijk een prijs geven aan een film, waardoor die film ook achteraf in België verdeeld zal worden en op tv te zien zal zijn. Dat is eigenlijk ook iets heel belangrijks, dat er na het festival nog enkele dingen kunnen blijven bestaan. Daarnaast zijn er een aantal thematische lijnen in het festival. Dit jaar hechten we bijivoorbeeld veel belang aan vrouwelijke cineasten. We willen die eens echt apart zetten, omdat we merken dat in de filmsector, zeker de laatste jaren, er heel veel jonge cineasten zijn, vrouwelijke cineasten, die met een enorme gedrevenheid films maken. En we willen zeker niet terugvallen in oude feministische theorieën, maar we willen ze zeker dit jaar eens bij elkaar zetten om mensen de kans te geven om, als die films zo gebundeld zijn, eens te kijken: wat is dat nu, een vrouwelijke regisseuse? Heeft die een ander verhaal te vertellen? Gebruikt die een andere verhaalstijl of niet? Die discussie willen we wat op gang brengen om mensen toch te laten nadenken over het genderverhaal.
 
Toch eens eventjes uit dat aanbod een hoogtepunt pikken misschien?
 
"The Milk of Sorrow", van Llosa, een jonge cineaste. Het is een verhaal dat eigenlijk een mengeling is van politiek en mythische en surrealistische elementen. Dus het is wel iets heel aparts. Het was ook een verrassing dat die film tussen al die grote titels die in Berlijn de competitie vormden, de Gouden Beer gewonnen heeft. En wij zijn heel blij dat we die in het festival als allereerste kunnen vertonen. Een fantastische film, die wij op het festival als allereerste in de Benelux kunnen vertonen. Claudia Llosa is een jonge Peruaanse cineaste. Het is haar tweede film. Wij gaan ook haar eerste film hernemen, omdat we dat toch wel belangrijk vinden. En dat is een film die er voor mij een beetje uitspringt. Eerst en vooral omdat het de Gouden Beer is, maar ook omdat het zo'n interessant verhaal is, een nieuw verhaal dat echt mensen, denk ik, zal kunnen ontroeren als ze ook openstaan voor een nieuwe vertelstijl. Want het is geen evidente cinema die ze brengt. Het is toch wel cinema die mensen een beetje doet nadenken.
 
Vrouwelijke cineasten … Dat was de tweede rode draad. Is er ook nog een derde rode draad?
 
Er zijn nog een aantal kleinere draden. Maar een heel belangrijke en nieuwe draad is dat we vanaf dit jaar ook elk jaar een van de Europese culturele hoofdsteden willen volgen. En dan vooral de landen die in de periferie van Europa zitten. Het nieuwe Europa. Dit jaar zullen we bijvoorbeeld een aantal films presenteren uit Vilnius, Litouwen, waarbij we echt proberen om een staalkaart te brengen van de Litouwse cinema, die eigenlijk ook een heel eigen, aparte visuele stijl heeft, zeer poëtische cinema is waar we hier in West-Europa amper iets van te zien krijgen. Ik denk dan aan het feit dat de laatste jaren geen enkele film uit die Baltische staten in distributie gekomen is. Dus het is een unieke kans voor de mensen om Litouwen eens te ontdekken.
 
Nu heb je het over Litouwen. Ik had ook begrepen dat er iets is van een Turkse link met het festival?
 
Ja, wij werken samen met 0090. Dat is een Turks kunstenfestival dat in het voorjaar is; het is pas geweest in februari. En ook met hen hebben wij - want dat is iets wat "Open doek" ook doet - een jaarwerking en bijvoorbeeld met hen hebben wij een programmering van Turkse films gepresenteerd in februari. Nu, als ik juist sprak over Europese culturele hoofdsteden, in 2010 is Istanbul een van de twee culturele hoofdsteden, en wij zijn nu al bezig met dat luik Europese culturele hoofdsteden voor volgend jaar voor te bereiden met Istanbul. Want op dit moment heb ik het gevoel dat in Istanbul echt heel interessante dingen gebeuren waarbij jonge regisseurs op een heel aparte, originele manier films maken. Waarbij eigenlijk een van de opvallende kenmerken is dat de de stilte wordt toegelaten in de film. Iets wat wij eigenlijk in de meeste films amper kennen. Wel, zij zijn daar totaal niet bang voor.
 
Alsof die rode draden niet genoeg zijn … Uiteraard is er een hoogtepunt waar je toch wel een beetje zelf enthousiast voor bent, en dat is met name rond Johan Cramer. Toch eens eventjes vertellen wie de man is en waarom of op welke manier hij past in het festival.
 
Johan Cramer is een Nederlandse reclamejongen, die heel lang voor een groot reclamebureau gewerkt heeft, keihard gewerkt heeft, grote campagnes gemaakt heeft voor grote merken en er op een bepaald moment genoeg van had en heeft gezegd: 'Iets wat ik het liefst doe, is gaan filmen.' En hij is dan begonnen met documentaires te maken. En hij heeft nu een pseudolangspeelfilm, een fictiefilm klaar, "Sing for Darfur", die we heel graag op het festival presenteren. En waar we wat meer rond willen doen. Juist omdat we dat toch wel een belangrijke film vinden. De film speelt zich af in Barcelona. Dat heeft ook een beetje te maken met het feit dat Johan Cramer fan is van de voetbalploeg van Barcelona en hij grijpt alles aan om in Barcelona te filmen De film gaat eigenlijk over en is een beetje te vergelijken - iedereen zal dat wel kennen - in "Man bijt hond" heb je zo dat fragment waar men telkens iemand volgt en van de ene persoon op de andere overspringt. Wel, zo is zijn film ook wat opgebouwd. In "Sing for Darfur" gaat het eigenlijk over een benefietconcert voor Darfur, waarbij mensen de hele tijd daarmee bezig zijn. En hij volgt al die mensen. Hij toont geen beelden uit Darfur, maar hij houdt ons een spiegel voor van 'Hoe gaan wij westerlingen daar nu mee om?' Want dat choqueerde hem enorm. Met wat daar gebeurde in Darfur, gebeurt hier in het Westen, zeker in Europa, eigenlijk niets mee. En dan hebben we geprobeerd om rond die film van alles op te bouwen. Want zijn droom is om jonge cineasten in Darfur de kans te geven om zelf ook films te maken. En we zullen ook tijdens het festival de bezoekers van die filmvoorstelling een uitnodiging geven voor een film uit Darfur in 2012. Zij krijgen bij wijze van spreken al het ticket voor de film in 2012. We willen er ook een beetje een benefietvoorstelling van maken waarbij de inkomsten ook naar het project van Johan Cramer gaan.
 
Het is eigenlijk wel een heel sterke must, hé, die Johan Cramer en die film. Toch nog eventjes vlug ook iets zeggen over toch wel een belangrijk gedeelte van het filmfestival zelf. Ja, je noemt het misschien gemakkelijkheidshalve 'Films in de gevangenis'. Toch eventjes vlug vertellen waarover het gaat, want dat is niet onbelangrijk.
 
De Kempen hebben hier vier gevangenissen heel kortbij. En wij werken met die gevangenen samen, waarbij we films presenteren in de gevangenis. Maar bijvoorbeeld in Merksplas laten we de competitie die de jury's op het festival zien, ook zien in de gevangenis. En dat is een groep van gedetineerden die dan verschillende avonden die films bekijken en zelf ook een prijs uitreiken, de 'behind-the-scenes award'. En het is echt, allee, die beleving om met die gevangenen over film te praten. Dat zijn zeer indrukwekkende momenten, waarbij je eigenlijk ontdekt dat die mensen ook meer te vertellen hebben dan je op het eerste gezicht zou denken. In de gevangenis van Merksplas zitten ook mensen uit allerlei landen, uit allerlei culturen. En juist ook die gesprekken zijn heel interessant rond de films die wij vertonen op het festival. De mensen die die jury begeleiden, zijn telkenmale danig onder de indruk van de kwaliteit van wat die mensen te vertellen hebben. En dat is iets wat wij ook heel belangrijk vinden, om die buitenwereld ook binnen te brengen in de gevangenis. En voor de gedetineerden is het ook ontzettend belangrijk het gevoel te krijgen dat wat zij voelen, denken en beleven, ook in die buitenwereld gewaardeerd wordt.
 
Gedetineerden in een filmjury, film als benefiet voor Darfur, aandacht voor jonge vrouwelijke cineasten, … Het filmfestival "Open doek" heeft heel wat te bieden. En veel meer dan dat.
U verneemt er alles over via de website van "Open doek": http://www.opendoek.be. De 17de editie loopt van 24 april tot 3 mei 2009 en weldra vindt u het volledige programma op de website. Maar u kunt intussen ook terecht bij het WF. Dat vindt u aan de Vrijdagmarkt, 24-25, 9000 Gent. Telefoneren kan op het nummer 09 224 10 75. En verder is er ook de website http://www.willemsfonds.be.
 
Zo, daarmee zijn we aan het einde van deze aflevering van HVW gekomen. Uw reacties en vragen kunt u zoals steeds kwijt op onze redactie. Telefonisch op het nummer 03 233 7032. En via de website op http://www.h-vv.be.
Wij gaan eruit met muziek van Nicola Piovani op de achtergrond, maar volgende week zijn we er weer. Met een bijdrage van FS over de vredesactie 'Nato game over' en we bezoeken het colloquium van Progress Lawyers Network over Migratie en waardig werk. Luisteren dus, volgende week maandagavond, meteen na de Nieuwsflash van 20.00 uur op Radio 1. Nog een fijne avond en graag tot dan. Daaaaag.