| Schumacher hou het klein - Extremisme |
|
HVW – HVR Uitz.: 12.09.2011 Opn.: 08.09.2011 Real.: Frank Stappaerts/Karel Van Dinter Schumacher, hou het klein / Extremisme Beginwijs -- Goedenavond en welkom in HVW. Straks heeft KVD het met Luckas Vander Taelen over extremisme en de HVV-debatavond daarover in het Antwerpse VOC. Maar starten doen we met Henk Opdebeeck, voorzitter van SPES én hoogleraar filosofie en economie aan de Universiteit Antwerpen. Henk Opdebeeck is ook de initiatiefnemer, later deze maand, van een publieksgebeuren én een conferentie rond de figuur en de ideeën van Schumacher, bij ons vooral bekend van zijn boek "Hou het klein/Small is beautiful" uit 1973. Schumacher werd dit jaar 100 jaar geleden geboren en stierf in 1977. Maar wat voor een man was hij en wat waren zijn belangrijkste ideeën? Henk Opdebeeck: "Schumacher was een intrigerende figuur omdat hij zowel in de theorie als in de praktijk gescoord heeft, omdat hij dus wel zaken gedaan heeft die blijven nazinderen en die blijkbaar ook heel actueel zijn. Ik had na mijn doctoraat in 1985 nooit gedacht dat ik zoveel jaren later opnieuw gevraagd zou worden om iets te organiseren rond Schumacher. Maar nu stel ik wel vast dat inderdaad meer en meer mensen en instanties zoeken naar aspecten die Schumacher in die tijd behandelde. "Small is beautiful", daarmee wordt hij geïdentificeerd, maar hij is in de eerste plaats altijd actief geweest bij zeer grootschalige initiatieven, zoals het herdenken van ons internationale financiële systeem. Hij was een medewerker van Keynes, rond het Engelse plan om de financies op orde te stellen. Men stelt nu vast dat men beter geluisterd had naar Keynes, en Schumacher eigenlijk ook, om te voorkomen dat we in het debacle van vandaag zitten. Maar evengoed gaat hij in grote organisaties, zoals de National Coal Board, dus de steenkoolindustrie in Engeland in die jaren, kort na de oorlog, initiatief nemen om de mens voorop te plaatsen in grootschalige context, via organisatie, participatie, motivatie, verantwoordelijkheid van de mensen die er werken. Dat is ook een heel belangrijk aspect van de man die dus eigenlijk academisch begonnen is, maar die de praktijk van de businesswereld ontdekt heeft en daar ook naam gemaakt heeft. Een andere grootschalige context waar hij scoorde, is het feit van het ontwerpen van een idee rond technologie, intermediaire technologie, een technologie gericht op de mens, op maat van de mens. Voorkomen dat men louter hightech gaat doorvoeren en terzelfder tijd voorkomen dat men terugvalt in ambachtelijke technieken. Dus daar een tussenweg vinden. Dat is het moeilijke, om dus te vermijden dat men zomaar meedoet met een bepaalde technologische evolutie waardoor de mens uiteindelijk niet meer centraal komt in het productieproces. En dan is hij uiteindelijk ook verdergegaan en heeft hij ook nagedacht over het hele landbouwsysteem, dus de voedingsproblematiek, en is hij stichter geweest van de Soil Association, waar men nadacht over het evenwicht tussen echt volwaardige biologische voeding en anderzijds de noodzaak van voldoende voeding voor de hele planeet. Dus ook niet daar een soort elitaire cultuur gaan ontwerpen. Dat is zowat de eerste insteek van de man. Hoewel hij geassocieerd wordt met "Small is beautiful", gaat hij eigenlijk de grootschaligheid bekijken waarin we verzeild geraakt zijn, de globalisering, en gaat hij nadenken hoe we dat op economisch, technologisch en ecologisch niveau kunnen gaan herdenken." - Wie zegt Schumacher, zegt uiteraard ook spiritualiteit en misschien in het verlengde daarvan ook boeddhisme. In welke mate was hij geïnspireerd door bijvoorbeeld het boeddhisme? "Van thuis uit komt Schumacher uit een agnostisch milieu komt en interesseerde hij zich nooit voor zaken rond religie of spiritualiteit. Het is de problematiek van de wereldpolitiek, de wereldgeschiedenis, wat in Duitsland gebeurde, wat hij ook op persoonlijk vlak meemaakte met mensen, die hem meer en meer deed nadenken over de zin van het bestaan. Hij voelde ook meer en meer aan dat, als je het economische systeem wilt herdenken, je dat niet louter in theorieën, met technieken, kunt doen, maar dat je toch wel een bredere cultuur nodig hebt, een samenleving waar men uiteindelijk opnieuw de aandacht richt op de mens. Dus een economie waar de mens weer centraal staat. Die omkering is gebeurd, al dan niet toevallig, in Birma, waar hij met het boeddhisme in contact kwam. Dat was een enorm keerpunt. Hij is dan ook heel sterk Gandhi gaan lezen en kreeg dan die oproep, vanuit Gandhi, zal ik maar zeggen, om te gaan kijken of er in zijn eigen cultuur geen bepaalde roots aanwezig waren die hem konden inspireren om de mens opnieuw centraal te stellen in de financiële economie, in de technologie, in de landbouw enzovoort. Dan is hij in contact gekomen met allerlei filosofische traktaten. Hij leest Nietzsche en Marx, maar krijgt ook aandacht voor wat typisch was en is in onze cultuur, de christelijke achtergrond. Hij gaat dan auteurs lezen als een Gilson bijvoorbeeld of een Maritain, en hij gaat op die manier, zou ik bijna kunnen zeggen, de zaken die hij centraal acht binnen het boeddhisme, een stuk herkennen in bepaalde aspecten van het christendom, in zijn context dan. Ik denk dat we hier vooral moeten wijzen op bijvoorbeeld de deugd van de matigheid. De matigheid, dat is dus iets anders dan besparingen, als we het zo economisch mogen uitdrukken. Dat is eigenlijk de uitnodiging om als het ware vanuit een innerlijke drive te gaan inzien dat genoeg genoeg is. Dat het komen tot een vorm van soberheid geen somberheid moet betekenen. Het is die evolutie die hij gaan ontwikkelen is en waardoor ook zijn aandacht voor verantwoordelijkheid in de economie centraal kwam te staan. Je kunt dat koppelen aan de essentie van de boeddhistische meditatie, die je uiteraard ook in de christelijke mystiek terugvindt. Het stilvallen, de gedachten wegbannen, en het komen tot de essentie van je wezensbestaan en daardoor aanvoelen dat je gaat kampen met allerlei ideeën die je binnenvallen en die je een halt wilt toeroepen. Het is deze mentale kracht, zal ik maar zeggen, die voor hem dan ook de basis is om een economie van het genoeg te gaan ontdekken in plaats van een economie van het ongenoegen, die we nu aan het meemaken zijn. Dus die matigheid was voor hem een geschenk. Vandaar het Engelse woord "frugality", ook zo'n manier om soberheid uit te drukken, geen somberheid, want er zit het Latijnse woord "frux" in, vrucht, vrucht van een bezonnenheid, van een wijsheid, "wisdom". In die zin is hij eigenlijk een ideale figuur om in een pluralistische context, die we vandaag toch echt meemaken, vruchtbaar na te denken over de concrete economische realiteit, om een link te vinden met wat elke mens uiteindelijk ten diepste aangaat, namelijk: wat is de zin van mijn persoonlijke bestaan? Je zou bijna kunnen zeggen dat wij als consument hoognodig een context willen waarbij we aanvoelen dat het steeds opdrijven van onze behoeften het omgekeerde is van wat wij eigenlijk ten diepste willen, namelijk de essentiële behoeften herontdekken en die een stukje waarmaken. Dat is helemaal boeddhistisch, maar ook breder interreligieus, zou je bijna kunnen zeggen, of humanistisch, want uiteindelijk is dat toch de kern van Schumacher. Het is een humanist voor deze tijd die de dialoog aangaat met diverse vormen van humanisme, waardoor het ontdekken van andere vormen van humanisme een rijkdom is en geen bedreiging of keurslijf." - 22 en 23 september staat Schumacher in Antwerpen in de belangstelling. Wat staat er zoal op het programma? "Vanuit het Centrum voor Ethiek van de Universiteit Antwerpen met het SPES-forum, Eurospes, organiseren wij een internationaal colloquium van twee dagen waar verantwoordelijkheid en economie en business vooropstaan, eigenlijk geïnspireerd door het gedachtegoed van Schumacher: wat leert Schumacher ons nog vandaag? Dat wordt dan breed opengetrokken. Allerlei verantwoordelijken van organisaties die Schumacher gesticht heeft, zullen hier aanwezig zijn en zullen vertolken hoe Schumacher vandaag nog zeer actueel is. Dat met de bedoeling om op 23 september te komen tot een aanzet van een medewerking aan een charter voor human responsibilities. We hebben het Verdrag van de Rechten van de Mens, maar op wereldniveau is een project aan de gang waar men probeert een tekst voor te stellen die de verantwoordelijkheden van de mens centraal stelt. Wij hebben als Eurospes de vraag gekregen om verantwoordelijk te zijn voor dat aspect van die tekst. In die zin hopen we op 23 september met een eerste aanzet daartoe te komen vanuit die reflectie met mensen vanuit de academische wereld en ook vanuit de businesswereld. Een stuk, namelijk op 22 september in de namiddag, staat open voor een breed publiek, tegen een democratische prijs dan ook, wat niet onbelangrijk is, waar men de kans heeft om de figuur van Schumacher beter te leren kennen. De dochter van Schumacher, die zijn biografie schreef, zal aanwezig zijn. Er zullen ook films vertoond worden en er is ook een panel waar onder meer iemand als een Petrella aanwezig zal zijn, die eigenlijk ook nog wel in die traditie, in die stijl, van Schumacher functioneert, maar evengoed de eindverantwoordelijke van een Amerikaanse organisatie, die dus als het ware dat gedachtegoed van Schumacher in de States nog verder concreet maakt." Wie meer informatie wenst, kan terecht op <www.eurospes.be>, waar je alle details vindt. MUZIEK En van Tracy Chapman naar extremisme. Karel, jij sprak erover met Luckas Vander Taelen, maar het is ook aan de orde op de debatavond van de HVV, morgenavond in het VOC in Antwerpen. Dat klopt, Frank. Zo meteen dat gesprek met Luckas Vander Taelen, want dat past bij die debatavond van HVV. Die kreeg als titel mee "Extremisme: kunnen woorden leiden tot moorden?". Gezien de aandacht voor "11 september" toch geen onbelangrijk thema. Dat gaat over een steeds onveiligere en onverdraagzamere wereld. En dat veel daarvan te maken heeft met haatboodschappen en het legitimeren van geweld. Maar ik stel voor dat we eerst even teruggaan naar bijvoorbeeld deze gebeurtenissen in Noorwegen in juli: http://www.deredactie.be/cm/vrtnieuws/mediatheek/programmas/journaal/2.16863/2.16864/1.1076764 http://www.youtube.com/watch?v=BuBM0DAkQxw Berichtgeving en duiding over de moordaanslagen van Anders Breivik op Utøya in Noorwegen. Met naam en toenaam van de mogelijke verantwoordelijkheden. Breivik zelf rechtvaardigde zijn moordaanslagen immers vanuit een extreemrechtse en anti-islamideologie. Maar ook religieuze bronnen zorgen voor moorddadige aanslagen. Lees er wat dat betreft maar eens "Het monotheïstisch dilemma" van Paul Cliteur op na. Dat is zowat aan de orde in het debat morgenavond. Straks meer over de panelleden, maar Luckas Vander Taelen, zoals vele anderen, zou daarin perfect passen, maar is weerhouden. Onlangs verscheen zijn boek "De laatste getuigen" over de laatste overlevenden van de concentratiekampen, dat hij schreef samen met Dirk Verhofstadt. En vorig jaar publiceerde hij "Berichten uit Brussel", waarin hij het falen van het multiculturele idealisme vaststelt. Twee boeken, twee manieren om tegen verantwoordelijkheden aan te kijken. Met Vander Taelen had ik het over de moordaanslagen van iemand als Anders Breivik. Uit een lang gesprek selecteerde ik de volgende bedenkingen. * * * - We hebben het over extremisme, "words that kill", zeg maar. Een van de eerste dingen die dan eigenlijk in het oog springen, is de gebeurtenis in Noorwegen. Zeer aparte betekenis, omdat we toch wel meestal, laten we maar zeggen extremisme, en moordend extremisme dan, associëren met de islam en met bepaalde religieuze overtuigingen. Ja, die eerste reactie bij u bijvoorbeeld i.v.m. Breivik dan in Noorwegen, een rustig land. Men verwachtte het daar helemaal niet en toch gebeurt het. "Maar dat gebeurt overal. Er zijn helaas in, vooral westerse landen, dergelijke dingen al gebeurd. Je kunt nu eenmaal niet het feit ontkennen dat er bij een bevolking een bepaald percentage mensen gewoon goed gek is. Dat is een heel laag percentage gelukkig, en van het aantal gekken is het aantal gekken dat echt tot daden overgaat gelukkig nog beperkter. Maar ik vrees dat je daar niet veel tegen kunt doen. En dat je dat ook absoluut niet moet platanalyseren. En dat je toch wel een verschil moet maken tussen georganiseerd terrorisme en de daden van een alleenstaande gek. Want je kunt evengoed refereren aan de moorden van Charles Manson in de jaren zestig in Amerika, die zich baseerde op "Helter skelter" van The Beatles. Dan kun je ook zeggen: "Ja, had Lennon dat nummer niet geschreven, dan waren die moorden niet gebeurd, dan was Sharon Tate nu nog in leven." Ik geloof dat niet… Men kan zonder veel discussie stellen dat Breivik gek is. Net zoals Hitler gek was, maar dan moet je ook niet op een logische manier proberen teksten te analyseren. Als je "Mein Kampf" gaat lezen, dan zie je ook wat voor waanzinnige dingen daarin staan. Maar het is ook het werk van een gek geweest, "Mein Kampf". En de teksten van Breivik moet je ook… Als je die gaat platanalyseren, ja, dan kun je ongeveer iedereen met de vinger gaan wijzen die ooit eens iets heeft geschreven dat kritisch stond tegen bijvoorbeeld, ik zeg maar iets, de multiculturele maatschappij. Of het streven naar de multiculturele maatschappij, of de mislukking van de multiculturele maatschappij. Dan kun je zeggen: "Ja, het is duidelijk dat Angela Merkel de oorzaak is van de slachtpartij van Breivik, omdat zij het heeft gehad over de mislukking van de multiculturele maatschappij." Zo kun je blijven doorgaan." - Maar is het dan niet een beetje te gemakkelijk om dan te gaan zeggen: "Inderdaad, het is het werk van een gek. Een, één individu, dat ergens een idee oppikt en die idee ook eigenlijk realiseert, in zijn waanzin"? Is er dan ook geen verantwoordelijkheid te leggen bij bijvoorbeeld een bepaalde sfeer die in bepaalde politieke, filosofische, ideologische, religieuze middens, noem ze maar, aanwezig is en die gecreëerd wordt? En die ook een sfeer van extremisme creëert? "Wat is de consequentie van die redenering ? Dat zou betekenen dat je, als er een probleem is in een maatschappij, daar vooral niet over moet praten. Omdat "iemand" daar misbruik van zou kunnen maken. Maar dat geldt dus eigenlijk voor alles. Voor mij staat de gedachte vrij. En er is nog een verschil met oproepen tot gewelddadige actie, wat iets helemaal anders is, natuurlijk. Maar ik geloof echt niet dat het ligt aan teksten die geschreven zijn, dat Breivik op een dag heeft gezegd: "Ik moet tot de actie overgaan." Ik vrees dat die man dat altijd gedaan zou hebben. Net zoals die waanzinnige moordenaar hier in het kinderdagverblijf… Dat is net hetzelfde. Dat is een totale gek. En je moet daar ook geen dingen achter gaan zoeken. Je weet, die Nederlandse predikant die de ramp in Pukkelpop heeft verklaard door de hand van God. Ja, je kunt heel ver gaan in de verbanden leggen die er eigenlijk niet gelegd moeten worden. Dus ik geloof dat niet. Je moet de zaken niet verwarren. Enerzijds heb je mensen die nadenken over de maatschappij en teksten schrijven over de maatschappij. Anderzijds heb je gekken, en die lezen ook. Er is een hele discussie geweest in het begin van de vorige eeuw over bepaalde teksten van de Italiaanse futuristen. Die hebben in een heel beeldrijke taal en een beetje verleid door de idee van de moderne vooruitgang van de snelle auto's heel opwindende teksten geschreven… Waarin ook bepaalde gewelddadige uitdrukkingen gebruikt werden. En dan waren er mensen die zeiden van: "Kijk, die hebben de weg bereid van de Italiaanse fascisten en zo." Maar ik geloof dat niet. Ik geloof echt niet dat het woord zo krachtig kan zijn dat het verantwoordelijk zou zijn voor waanzinnige daden van individuen. Ik geloof dat niet." - We hebben het over extremisme. Misschien moeten we weleens gaan kijken wat we daar precies mee bedoelen. Want niemand noemt zichzelf een extremist. Iedereen vindt zijn eigen ideeën en overtuigingen waarschijnlijk ook gematigd. "Extremisme komt erop neer, als je in teksten begint op te roepen tot het onderverdelen van mensen in superieure en inferieure categorieën. Het is duidelijk dat Hitler dat gedaan heeft. Door de nazipropaganda heeft hij echt bijgedragen tot een sfeer waarbij Joden werden gezien als niet-mensen. Je vindt dat ook in bepaalde vormen van islamitisch fundamentalisme. Waarbij je heel duidelijk de mensheid onderverdeeld ziet in gelovigen en niet-gelovigen. De kafirs zijn de niet-gelovigen die uiteindelijk geen recht hebben op enig mededogen, want zij geloven niet in Mohammed. Dus je vindt dat nog op plaatsen. Je vindt dat bij fundamentalistische katholieken of protestantse sektes. Dat bestaat allemaal. Dat is volgens mij toch iets anders dan een politieke of filosofische tekst waarbij een intellectueel een inspanning doet om een maatschappelijke toestand te analyseren. En als hij daar dan stuit op onaanvaardbare zaken, dan kan hij dat ook schrijven. Maar dat is toch iets helemaal anders dan een politieke of religieuze indoctrinatie zoals die bijvoorbeeld gebeurt in die islamscholen in Pakistan en zo. Dat is iets helemaal anders, vind ik. Je mag dat niet op een hoopje leggen, want als je dat doet, is dat een pleidooi voor censuur. Dan ga je je op een bepaald moment afvragen wat je dan nog wel kunt schrijven." "Wat kan je dan nog schrijven?" Luckas Vander Taelen bedachtzaam over de gevolgen van politieke en religieuze boodschappen. Bedenkingen die we zeker meenemen naar het debat van de HVV. "Extremisme: kunnen woorden leiden tot moorden?", dus, met in het panel Wim Van Rooy, van onder andere "De malaise van de interculturaliteit", met Marc Reynebeau, redacteur van De Standaard, met John De Wit van Gazet van Antwerpen en met Jos Geysels van Groen!, ooit de initiatiefnemer van het cordon sanitaire tegen het Vlaams Blok. Dus morgenavond in het VOC Karel Cuypershuis, Lange Leemstraat 57, 2018 Antwerpen. Om 20.00 uur. Voilà, Frank. Je bent zoals iedereen ook uitgenodigd. Daarmee zijn we aan het eind van HVW. Samenstelling en presentatie waren van KVD en FS. De tekst van dit programma kun je bestellen bij de Humanistisch-Vrijzinnige Vereniging, Lange Leemstraat 57, 2018 Antwerpen. Tel. 03-233.70.32. Over enkele dagen vind je de tekst ook op <h-vv.be>, waar je de uitzending nog even kunt herbeluisteren. Volgende week heeft KVD het over Het Betere Boek, georganiseerd door het WF, en praten we met Ludo De Brabander over tien jaar oorlog in Afghanistan. Dit was het wat ons betreft. Nog een goede avond en graag tot volgende week! -- Muziek: 0'10" High Heels – Sakamoto Sakamoto 262975 1'50" Why? – T. Chapman T. Chapman 960774-2 |
