| Overgangsrituelen - Descartes |
|
HVW HVR: Overgangsrituelen / Descartes Uitz.: 03.01.11 Opn.: 23.12.10 Real.: FS/KVD Beginwijs Goedenavond en welkom in HVW. In deze eerste uitzending van het jaar, uiteraard, aan jullie allen onze beste wensen. Moge 2011, nu eens eindelijk, een jaar worden van vrede en voorspoed, van respect en wederzijds begrip, maar ook een jaar waarin we allen onze creativiteit ten volle kunnen ontwikkelen. En hopelijk kunnen wij daarbij een heel klein beetje helpen door in HVW inspirerende bijdragen te brengen. Straks, later in de uitzending, heeft KVD het over Descartes. Maar starten doen we met "Overgangsrituelen", de titel van een onlangs verschenen boek, onder redactie van Christian Van Kerckhove en Eva Vens. Een voor de hand liggende vraag is dan ook: waar kun je het boek situeren en wat zijn overgangsrituelen? U hoort achtereenvolgens Eva Vens, Christian Van Kerckhove en Charlotte De Kock: "Het boek maakt deel uit van een groter project dat wij samen opgezet hebben een drietal jaar geleden en het is de bedoeling dat wij een vormingspakket uitwerken naar het einde toe, dat is onze finaliteit. Maar we zijn dus begonnen met het boek. Met het boek is het de bedoeling dat we wat informatie verzamelen over overgangsrituelen en die dan voor een stuk ook met elkaar vergelijken. Overgangsrituelen zijn eigenlijk zaken die in de antropologie als 'rites de passage' omschreven worden. Het zijn zaken die mensen wereldwijd, universeel, als leeftijdsgebonden gebeurtenissen vieren. Dat zijn zaken als geboorte, volwassen worden, huwelijk/trouwen en dood. Dat zijn de vier elementen die overal voorkomen. Wat door een antropoloog, Van Gennep, bewezen is, aangeduid is als iets wat overal voorkomt. Dat is de basis van het boek. De overgangsrituelen bespreken, onderzoeken en daar informatie van te boek stellen. - In het boek is ook gekozen voor, wat ik dan lees, een exemplarische aanpak. Wat mag ik daaronder verstaan? "Laat ik eerst nog zeggen bij welke godsdiensten, levensbeschouwingen of culturen we die overgangsrituelen hebben bestudeerd. Dat zijn de grote godsdiensten, de godsdiensten van het boek, laat ik het zo noemen, of van het Westen, als je mij toestaat het zo te noemen. Dan twee vanuit het Oosten, dat zijn het hindoeïsme en het boeddhisme, en dan van het Westen of van het boek zijn het jodendom, het christendom, maar het christendom dan beperkt tot het katholicisme en de christelijke orthodoxie, én de islam. En dan, de culturen die we genomen hebben, zijn de Betamaribe in West-Afrika, de Inuit in Oost Groenland, de Kuna-indianen in San Blaseilanden in Midden-Amerika en de Aboriginals in Australië, en natuurlijk niet te vergeten, de vrijzinnig-humanisten die we dan ook bij die levensbeschouwingen rekenen. Hoe zijn we te werk gegaan? Wel, elke levensbeschouwing, godsdienst, cultuur, is ingeleid door een specialist, dan krijg je beschrijvingen van het overgangsritueel, en dan bij die levensbeschouwingen en godsdiensten hebben we een persoon, een geïnitieerde, gevraagd die die overgangsrituelen beleefd heeft om zijn of haar persoonlijk verhaal te vertellen. Dat is het exemplarische! Het hele boek is natuurlijk in vierkleurendruk opgevrolijkt met prachtige veelzijdige foto's en illustraties." - Het boek is, naast de indeling die jij al gaf, ook opgebouwd via een verticale en een horizontale benadering! "Inderdaad! We bedoelen daar eigenlijk mee dat je het boek kunt lezen op twee verschillende manieren. Enerzijds kun je alle overgangsrituelen met elkaar vergelijken binnen verschillende godsdiensten, culturen en levensbe-schouwingen. Dus bijvoorbeeld geboorte in het boeddhisme, bij de vrijzinnig-humanisten en bij de Betamaribe. Of je kunt je ook verdiepen in één levensbe-schouwing, één godsdienst, één cultuur, en dan gaan kijken hoe de verschillende overgangsrituelen - geboorte, puberteit, dood en huwelijk - gevierd en beleefd worden in die verschillende levensbeschouwin-gen. Dus het verticale is het verdiepende in één religie, het horizontale is het vergelijkende." - Het boek "Overgangsrituelen" brengt, lees ik in het boek, godsdiensten, levensbeschouwingen en culturen dichter bij elkaar, maar niet omdat ze een gemeenschappelijke stamvader of een gemeenschappelijk transcendent doel zouden hebben, maar waarom dan wel? "Heel eenvoudig, zoals mij collega daarnet gezegd heeft, omdat we ervan uitgaan dat die overgangsrituelen een universeel gebeuren zijn. Je zou dit kunnen samenvatten onder één enkele zin, één enkele slagzin: 'In de ander herken je jezelf.' Dat is ook een andere doelstelling van het boek, het zou dan meer verdraagzaamheid moeten stimuleren. Maar we willen niet zeggen dat we die verdraagzaamheid gaan stimuleren omdat we allemaal op zoek zijn naar een of ander hiernamaals waar we dan allemaal vredig zullen samenleven, of dat we allemaal afstammen van Adam en Eva en daarom broederlijk en zusterlijk zouden moeten samenleven. Neen, het zijn net de overgangsrituelen die menselijk, al te menselijk zijn, universeel zijn, zelfs voor iemand die niet gelovig is. Ik denk hierbij aan het persoonlijke verhaal van Jean Paul Van Bendegem, die een prachtig stuk geschreven heeft in het boek over hoe hij ook opgevoed is binnen een protestantisme, maar uiteindelijk tot atheïst is geëvolueerd, maar toch aangeeft dat hij behoefte heeft aan rituelen in zijn leven, aan symbolisering. Vandaar zeggen we dus dat het menselijk is, al te menselijk, en daarom zeggen we dat het boek zou moeten bijdragen tot meer verdraagzaamheid. In de ander herken je jezelf, want je ziet in die ander dat die dezelfde, hoewel soms anders ingevulde, overgangsrituelen heeft, maar toch overgangsrituelen heeft die jij ook hebt of die ik ook heb." - Als je nu die verschillende overgangsrituelen met elkaar vergelijkt, wat valt dan het meest op: de gelijkenis of het verschil? "Mij valt meer de gelijkenis op. Dat heeft ook een beetje te maken met het uitgangspunt, denk ik. Overgangsrituelen zijn sowieso iets universeel herkenbaars en dan zie je ook dat elke cultuur die overgangsrituelen heeft, maar daar dan, en ik noem dat een laagje verf, dat is oneerbiedig, maar daar een laagje verf aan toevoegt en eigenlijk meer de vorming kleurt van de overgangsrituelen. Dus je zit voor mij met een heel grote ondergrond die gelijkend is, gelijk is ook, en dan met een klein stukje bovengrond waarin de symboliek ingekleurd wordt. Nu, ik stel het nu een beetje heel extreem voor, maar dat is voor mij wel de essentie. De gelijkenis is veel groter dan het verschil." "Misschien toch nog eventjes toevoegen: we hebben ook naar aanleiding van het verschijnen van het boek een drietal tentoonstellingen georganiseerd. In eentje, aan de bibliotheek aan de Zuid hier in Gent, hebben we een zevental foto's opgehangen, uitsluitend van huwelijken. Wat viel ons op toen we die foto's aan het ophangen waren? Dat er zeer veel wit wordt gebruikt in dat huwelijksritueel. Dat zijn zo van die kleine details waarvan je zegt: hoe komt dat nu eigenlijk? Het is blijkbaar toch wel universeel. Terwijl je anderzijds kunt zeggen: wit wordt ook op andere manieren gebruikt, bijvoorbeeld bij een dodenritueel in de provincie Guizhou in China gebruikt men ook wit. Dat is dan nog iets anders. Dan krijg je weer dat verschil. Maar dat wit constant aanwezig was bij die huwelijken, in die huwelijkse kledij, vooral dan van de vrouw, dat was toch echt opvallend." - Het boek, samen met andere activiteiten, en je vertelde er al over, die je organiseert, wil meer verdraagzaamheid creëren, wil meer respect bijbrengen voor het anders-zijn van de ander! "Het is in verschillende studies wel bewezen dat als iemand meer te weten komt over wat je normaal als anders ervaart, dus hoe meer je daarover te weten komt, hoe meer begripvol je ertegenover staat. Het is daarop dat we gebouwd hebben. Dus daarvan uitgaand, als we meer te weten komen over wat er allemaal gebeurt in de verschillende vormen van bijvoorbeeld de islam, dat we daar later meer begrip en tolerantie zullen hebben voor mensen die uit zo'n cultuur komen of dat geloof belijden." "Het is ook zo, en dat is een beetje aansluitend daarop, dat is inderdaad mensen wat informatie geven door middel van die vormingspakketten, met het gebruik van het boek, maar eigenlijk is het ook een stuk emotioneel, de emotionele snaar van mensen raken. Je toont een aantal dingen die bij mensen toch wat gelijkenis oproepen en dat geeft emotioneel een openheid naar het andere toe en dat is een beetje waar we mee spelen." "Ook een van de bedoelingen van het boek is net niet de nadruk te leggen op dat anders-zijn van die andere. We hebben namelijk vastgesteld, zowel bij onze studenten als in onze opleiding als in ons maatschappelijk engagement, dat er een soort van verzadigingspunt was bereikt om tolerantie te promoten via het benadrukken van het anders-zijn van de andere. Mensen begonnen zich af te vragen waarom ze zich steeds moesten openstellen voor die ander. Vandaar krijg je natuurlijk ook die vraag in Frankrijk en ook in Vlaanderen naar de eigenheid, de identiteit. Wij zijn van een ander standpunt vertrokken en hebben gezegd dat we niet gaan vragen naar het anders-zijn van die andere, maar naar het gelijke van die andere. Vandaar ook: 'In de ander herken ik mezelf.' Ah, mijn buurman heeft ook een overgangsritueel, maar ik ook. Wij vieren alle twee hetzelfde, op verschillende momenten, op misschien een andere manier, maar wel een overgangsritueel dat hetzelfde wil ritualiseren, in beeld wil brengen. Dat is de bedoeling van het boek!" - Rond het boek en rond het hele project organiseren jullie ook vormingen. Mensen die eventueel geïnteresseerd zijn daarin, waar kunnen die terecht? "Ze kunnen terecht via de algemene website van ons departement sociaal-agogisch werk van de Hogeschool Gent, want daar zijn we met ons drieën toch aan verbonden. Of ze kunnen terecht op onze website: we hebben een speciale website ontwikkeld waar het boek wordt voorgesteld, waar je ook foto's en films kunt zien, waar ook activiteiten op staan, waar de vormingspakketten worden aangekondigd. Het makkelijkst is googelen. Je tikt gewoon in 'overgangsrituelen' en dan kom je wel op onze website terecht. Of je kunt een mailtje sturen naar een van ons drieën, bijvoorbeeld naar mijn collega Eva Vens, < Dit e-mail adres is beschermd door spambots, je hebt Javascript nodig om dit onderdeel te kunnen bekijken >, of gewoon eens bellen naar ons departement. Tot zover nog Christian Van Kerckhove, en voordien hoorde u Eva Vens en Charlotte De Kock. Het boek "Overgangsrituelen" verscheen bij Standaard Uitgeverij en is te koop in de goede boekhandel. En wilt u ook een boekvoor-stelling bijwonen, dan kan dat op zaterdag 19 februari om 15.00 uur in boekhandel Limerick. Die vindt u aan de Koningin Elisabethlaan 142 in Gent. Zo dadelijk KVD over Descartes, maar eerst muziek: MUZIEK Muziek van Ethiopië. Die brengt ons bij René Descartes, de vader van het moderne denken. Dat mag ik toch wel zeggen, hé, Karel? "Dat mag je zeker zeggen, Frank, want daarin sta je helemaal niet alleen. Van Descartes, die 'vader van de moderne filosofie' dus, brengt Uitgeverij Boom een nieuwe Nederlandse vertaling van zijn volledige werk uit. Dat inspireerde filosofiehuis 'Het zoekend hert' al meteen tot een lezingencyclus over Descartes met de makers van dit nieuwe standaardwerk. Zijnde Han van Ruler van de Erasmus Universiteit Rotterdam, Erik-Jan Bos van de Universiteit Utrecht en Laurens ten Kate van de Radboud Universiteit Nijmegen. Ik woonde de lezing van Han van Ruler bij en had na afloop een gesprek met hem over de betekenis van Descartes voor ons vandaag en over enkele aspecten van zijn denken. 'Overwegend dat alle gedachten, die wij hebben als wij wakker zijn, ons op dezelfde wijze ook kunnen overkomen wanneer wij slapen, zonder dat er dan één bij is die waar kan zijn, nam ik het besluit te doen alsof alles waarvan ik mij ooit bewust was geweest, niet meer waarheid bevatte dan wat ik op bedrieglij-ke wijze droom. Maar onmiddellijk daarop besefte ik dat, terwijl ik aldus wilde menen dat alles onwaar is, het noodzakelijk was dat ik die iets dacht, iets was. En beseffend dat deze waarheid - Ik denk, dus ik ben - zo sterk en zo zeker was dat zelfs de meest buitensporige veronderstellingen van de sceptici niet bij machte waren haar aan te tasten, meende ik dat ik haar zonder enig bezwaar kon beschouwen als het eerste uitgangspunt van de filosofie die ik zocht.' 'Ik denk, dus ik ben. Het eerste uitgangspunt van de filosofie die ik zocht.' Han van Ruler met een stukje uit de "Discours de la Méthode". Met Descartes zitten we in de eerste helft van de zeventiende eeuw, met een denker die men beschouwt als de vader van het moderne denken. Zijn 'cogito ergo sum' is dan het zelfevidente uitgangspunt voor een autonoom en bewust denkend subject. Daarmee legde de rationalist Descartes de basis voor het moderne zelfbe-wustzijn en de moderne wetenschap en filosofie. De methodische twijfel werd daarbij hét denkgereedschap voor een nieuwe filosofie die de scholastieke methode en elke vorm van dogmatisme of gezagsdenken afwijst. Maar, vindt Han van Ruler, het denken van Descartes is veel ruimer, want ook minder zelfverzekerd en gericht op de twijfel, de passies en de mogelijkheid zich te vergissen. En dat kan ons vandaag nog heel wat leren. Met dus al meteen de vraag of dat zelfverzekerde cogito terecht die centrale plaats kreeg in de dualistische filosofie van Descartes. Al blijft hij toch de filosoof van de 'bon sens', het gezond verstand, waarvan we allemaal vinden dat we er genoeg van bezitten. Han van Ruler: "Het gezond verstand, zo zeggen wij dat dan meestal, is datgene wat op de wereld het best is verdeeld. Iedereen heeft er genoeg van, denkt men zelf. En zo is het ook, zegt Descartes. Het gekke is dat hij daarmee iets heel fundamenteels zegt. Het gaat niet zozeer om dat bestaan van dat 'ik', maar het gaat hem erom dat er iets is wat beslist over datgene wat er is. En dat is precies waar die 'bon sens' op slaat. Die 'bon sens' is voor hem belangrijk om opnieuw te beginnen in de filosofie, maar die wijst er ook op dat een mens, elk mens als het ware, voor zichzelf moet vaststellen wat waar is en wat niet. Dat leren eigenlijk iets anders is dan informatie verzamelen. Leren is iets beslissen. Leren is oordelen en beslissingen nemen. En dat is datgene wat dat 'ik' van Descartes moet doen." - De reflectie over wie ben ik, wat ben ik, en het denken zelf gebruiken om het denken in vraag te stellen. Nou, heb ik het juist als ik zeg: 'Ja, kijk, dat is uiteindelijk de kern én van het dualisme van Descartes, én tegelijkertijd ook zijn vraag naar wat wij als mensen eigenlijk zijn'? "Precies. Het gekke is dat een mens voor Descartes gedeeltelijk een automaat is. Descartes is daar heel expliciet over. Een automaat zoals er vele zijn op de wereld, maar tegelijkertijd een automaat die zichzelf voor de gek kan houden en die zichzelf kan vergissen. Met die automaat is iets vreemds aan de hand. En ja, hij koppelt dat dan aan dat denken. Maar wij zouden dat in moderne termen koppelen aan het menselijk bewustzijn. Dat heb ik ook in mijn lezing naar voren proberen te brengen: voor zover het dualisme van Descartes een dualisme is dat bekendstaat als een dualisme tussen lichaam en ziel, of koppel aan die termen lichaam en ziel, zijn wij geneigd hem daarin niet langer serieus te nemen, omdat wij van mening zijn dat alles lichamelijk is, of dat alles wat door de wetenschap onderzocht moet worden, materieel zou moeten zijn of iets dergelijks. Dat wij dus het concept van de geest zouden kunnen laten vallen. Maar voor zover het concept van de geest voor Descartes heel duidelijk een concept is van bewustzijn, is Descartes nu zo actueel omdat juist het onderzoek naar het menselijk bewustzijn op dit moment onderwerp van wetenschap wordt. Keer op keer opnieuw worden er conclusies getrokken die van een dualistische aard zijn, en die maken de filosofie van Descartes naar mijn smaak ook weer actueel in het huidige debat." - Precies in dat verband, dat was hier ook aan de orde, men merkte het aan de vragen, de mogelijkheid van de vrije wil of het bestaan van de vrije wil. Er woedt op dit ogenblik, zullen we maar zeggen, een strijd tussen voorstanders van 'de mens heeft een vrije wil', en dan is hij ook verantwoordelijk en kan hij morele beslissingen nemen en ook verantwoorden. Aan de andere kant heeft men dan ook het kamp, zal ik maar zeggen, van mensen die zeggen: 'Nee, geen vrije wil. Men maakt het zichzelf maar een beetje wijs.' Wat zou Descartes in dat verband geantwoord hebben? "De overtuiging van het hebben van een vrije wil was voor Descartes fundamenteler dan vrijwel enig andere overtuiging. Behalve dat ik inderdaad besta. Nu is het zo dat die vrije wil een problematisch concept is geworden in allerlei moderne discussies. Dat wil niet zeggen dat met het afschaffen van de vrije wil we een stap dichter bij het oplossen van ons zelfbeeld zijn gekomen. Dat heb ik ook in mijn lezing proberen duidelijk te maken, dat verschillende aspecten die bij Descartes naar voren komen, zoals het contrasteren van het bewustzijn met aangeleerde of natuurlijke automatische reactiepatronen, illustreren hoezeer de mens met een bepaalde vorm van psychologisch conflict zit. Op het moment dat we te snel de filosofische vragen willen beantwoorden die we zo graag beantwoorden: 'Hebben we een vrije wil? Hebben we geen vrije wil?’, dreigen wij de subtielere onderscheiden aan de kant te schuiven die hard nodig zijn om onszelf te begrijpen in morele of psychologische zin. Ik vind dat een heel verkeerde ontwikkeling." - Men karakteriseert Descartes eigenlijk als een rationalist. Maar in uw lezing blijkt keer op keer opnieuw dat het bij hem ook gaat om die gevoelens, om die passie, om die overgave, om voor een rationalist oncontroleerbare reacties van de mens. "In die zin is hij minder rationalist dan men vaak wil doen geloven. Hij is zeker een, zeg maar, empirisch denkend psycholoog, die niet alleen gezegd heeft dat er allerlei passies zijn waarmee wij rekening moeten houden. Het is zelfs zo dat hij de grenzen van onze mogelijkheden om met onze passies om te gaan heel duidelijk heeft aangegeven. Descartes stond in die zin aan de wieg van de neuropsychologie wanneer hij zei dat het niet zomaar mogelijk is om op een directe manier met je eigen passie om te gaan. Die passies, dat is zo'n ingewikkeld en in het lichaam verankerd systeem dat het heel moeilijk is om bepaalde patronen die dat systeem geeft aan gedrag of aan gevoelens zomaar te veranderen. Dus Descartes is aan de ene kant sterk bezig met passies die zitten in ons lichaam; die zijn er en daar moeten wij rekening mee houden. Tegelijkertijd zegt hij ook dat wij niet moeten vergeten dat er wel mogelijkheden zijn om, en juist van de mens, op een uitzonderlijke manier met die passies om te kunnen gaan. Dat is moeilijk, maar het is niet onmogelijk." - U benoemt op een bepaald ogenblik de filosofie vóór Descartes als kinderachtig. Dus eigenlijk heeft Descartes de filosofie tot volwassenheid gebracht. Wat bedoelt u daar eigenlijk mee? "Bij Descartes komt voor het eerst naar voren hoezeer de natuur een systeem is waar wij de mens moeilijk in kunnen passen en hoezeer tegelijkertijd de mens een ingewikkeld apparaat is in die natuur die we nog helemaal niet begrijpen." - U situeert hem nu eigenlijk t.a.v. de antieke filosofie, zal ik maar zeggen, Aristoteles en diens erfgenamen. Die dan doorgetrokken wordt door de hele scholastieke beweging enzovoort. Verzet Descartes zich nu eigenlijk meer tegen de antieke opvattingen, of het mensbeeld in de antieke filosofie dan in de scholastieke methode? "Nou, Descartes verzet zich eigenlijk meer tegen de scholastieke methode in een heel directe zin. Eerlijk gezegd hebben mensen in zijn tijd over het algemeen niet zoveel kennis van de werkelijke achtergronden voor die scholastieke methode en niet zoveel kennis, in ieder geval niet mensen die zelf in die filosofische traditie actief zijn, van de originele teksten zelf. Daar is wel natuurlijk een humanistische traditie geweest die enorm veel onderzoek heeft gedaan naar de echte Aristoteles, naar de echte Plato, met name, en die teksten die zijn dan ook wel weer voorhanden gekomen, maar je ziet dat pas na Descartes zijn volgelingen gaan proberen te zeggen tegen hun tijdgenoten: 'Kijk, wat Descartes doet, is weliswaar tegen de scholastieke filosofen van vandaag de dag gericht, maar dat wil niet zeggen dat hij tegen Aristoteles is. Want Aristoteles is eigenlijk veel rijker als je dat echt gaat lezen. En lijkt veel meer op hetgeen Descartes zelf doet.'" - Nu, als er één reden zou zijn om te zeggen waarom wij Descartes zouden moeten blijven lezen, of opnieuw gaan lezen, wat zou die dan volgens u zijn? "Nou, de enorme, niet alleen wetenschappelijke, maar ook filosofische creativiteit die uit die werken spreekt. Je ziet daar dat er niet alleen een ontwikkeling zit in het denken van Descartes zelf die interessant is, maar dat er ook gewoon een rijkdom aan onderwerpen in zijn werken naar voren komt die aan de ene kant laten zien hoe enthousiast hij als zeventiende-eeuwer bezig was met het natuuronderzoek van zijn tijd, en anderzijds hoe creatief hij eigenlijk was. Met verschillende deelgebieden van de wetenschap." Han van Ruler over René Descartes en waarom wij hem vandaag moeten lezen of herlezen. En dat kan met de nieuwe Nederlandse uitgave door Uitgeverij Boom. Meer informatie daarover en over 'Het zoekend hert' vindt u op <hetzoekendhert.be>. Alvast meegeven dat Laurens ten Kate het op 16 januari zal hebben over het antwoord van Peter Sloterdijk aan Descartes. Daarmee zijn we aan het eind van HVW. Samenstelling en presentatie waren van KVD en FS. De tekst van dit programma kun je bestellen bij de Humanis-tisch-Vrijzinnige Vereniging, Lange Leemstraat 57, 2018 Antwerpen. Tel. 03-233.70.32. En over enkele dagen vind je de tekst ook op <h-vv.be>, waar je de uitzending nog even kunt herbeluisteren. Volgende week heeft KVD het over de islam en is er ook een bijdrage van het VF over het sociaal-cultureel werk in geldnood. Dit was het wat ons betreft. Nog een goede avond en graag tot volgende week! Muziek: 0'10" High Heels Sakamoto Sakamoto 262975 1'45" Ethiopiques - ? ? ? |
