| Over de maakbaarheid van de mens |
|
HVW – HVR Uitz.: 25.04.2011 Opn.: 21.04.2011 Real.: Frank Stappaerts/Viona Westra "Over de maakbaarheid van de mens" / VF: "De wandelende jood" Beginwijs -- Goedenavond en welkom in HVW. Straks praat Viona Westra met Herwig De Weerdt over "De wandelende jood". Maar starten doen we met "Goed, beter, best? Over de maakbaarheid van de mens", een onlangs door de vzw De Maakbare Mens uitgegeven boek, een staalkaart van waarrond ze de voorbije jaren heeft gewerkt. Want al sinds haar ontstaan focust de vzw op ethische kwesties op het vlak van geneeskunde en biotechnologie. - Ignaas Devisch, jij bent voorzitter van DMM. Nu, die hele materie heeft de laatste decennia een spectaculaire groei gekend. Maar ook, sinds de eerste geslaagde harttransplantatie in 1967 is de vooruitgang, schrijf je, indrukwekkend! "We denken inderdaad dat dat het geval is voor de meeste terreinen waarop we werken, want het boek dat we hebben gemaakt, bevat een bundeling van de thema's waarrond we de laatste jaren campagne hebben gevoerd. Wat we merken, is dat op verschillende terreinen de technische mogelijkheden soms met de dag toenemen. Als we kijken naar wat er op het vlak van breinwetenschappen bijvoorbeeld de laatste tien jaar is gebeurd, als we kijken hoe bijvoorbeeld er een doorbraak is geweest met betrekking tot orgaantransplantatie, het verbeteren van medicijnen waardoor nieuwe organen minder worden afgestoten, als we kijken hoe er op het vlak van genetisch testen een aantal doorbraken zijn gebeurd, dan zijn er de laatste twee, drie decennia niet sprongetjes maar grote stappen vooruit gemaakt. Dat betekent dus ook dat wij op dat terrein voor onszelf - niet alleen voor onszelf, maar zeker ook voor onszelf - een enorme taak zien weggelegd in de zin van: hoe gaan we met al die nieuwe mogelijkheden om? Kennen we de gevolgen van alle mogelijkheden waar we nu voor staan? Zijn er nieuwe opportuniteiten? Wat zijn de voordelen en wat zijn de nadelen? Welke zaken vinden we daarin echt relevant, welke zijn minder aan de orde? Dus er is op biomedisch, biotechnologisch vlak de laatste tientallen jaren echt wel een revolutie aan de gang." - Als we het nu hebben over het therapeutische, dan is het evident dat al die inzichten en technische mogelijkheden ons voor vele ethische problemen en uitdagingen plaatsen, mét de nodige discussies! "Juist, want de hele zaak bij biomedische en therapeutische evoluties is vaak dat bij elke nieuwe doorbraak die er komt - en ook vaak bij doorbraken die via allerlei populaire media tot de bevolking doordringen - er her en der meteen de zoveelste ondergang van de mensheid wordt afgekondigd. Ik denk dat de taak van De Maakbare Mens er ten eerste in bestaat om zeg maar een onderscheid te maken tussen wat de feiten zijn en wat de mythes zijn. Zeker op het vlak van breinwetenschappen denkt men meteen aan verhalen zoals Big Brother of "1984", waarbij we gemanipuleerd door het leven zullen stappen. Dat is een eerste belangrijk gegeven. Welke zijn nu eigenlijk de mythes en welke zijn de feiten? Dat betekent dat we een stuk moeten kunnen informeren wat er aan de hand is, maar dat we natuurlijk ook willen reflecteren. En reflecteren wil vanzelfsprekend niet zeggen dat we bij voorbaat al een onderscheid maken tussen wat we nu eigenlijk toegelaten vinden en wat niet, maar onze bedoeling van die reflectie is juist om het vizier zo open mogelijk te houden. Er zijn heel wat tendensen in de samenleving waarbij nieuwe technieken steevast reacties of reactionaire vragen oproepen. Onze bedoeling daarentegen is om, nog voor we goed en wel weten wat het is, de blik zo breed mogelijk open te houden en inderdaad te kijken naar wat nu de mogelijkheden zijn, en niet zozeer hoe moeten we daarmee omgaan, maar hoe kunnen we daarmee omgaan. Ik denk dat De Maakbare Mens daarin een uniek profiel heeft, in die zin dat men vaak aangeeft van mensen die op het ethische terrein werken, dat ethiek vaak te laat is. Ze komt nadat de mogelijkheden er al zijn. Ik denk dat DMM juist vooruit wil denken en dus de ethische vragen wil opwerpen, soms vaak nog voor een bepaalde doorbraak al tot stand is gekomen. Want hoe meer je die problematiek bestudeert - en dat merken wij ook elke dag - met hoe meer ethische vragen je te maken krijgt." - Maar meer onenigheid nog is er over de technologie en medicatie, die zonder medische reden menselijke vermogens kunnen verbeteren. Zo heb je bijvoorbeeld de transhumanisten, voor wie het bijna een morele plicht is om die technieken ook toe te passen. Wat is het standpunt van DMM daarover? "Wel, opnieuw proberen wij daar met het breedst mogelijke vizier naar te kijken. Wat een opvallend gegeven is, zeg maar in de publieke opinie, is dat er meestal weinig weerstand is wanneer men zegt: 'We behandelen ziekten', dat is wat men in het Engels noemt 'treatment', behandeling. Daarvan zeggen de meeste mensen dat het een zeer goede zaak is dat de geneeskunde vooruitgaat, etc. Als we het dan hebben over het zogenaamde opdrijven van prestaties - en dan komen we in de buurt van het transhumanisme - wat men met een verzamelterm ook 'enhancement' noemt, daarvan zeggen heel wat mensen: 'Oei, oei, wat zal er gebeuren, de mens wordt plots maakbaar. Kunnen we dat wel? Mogen we daar wel in interveniëren?' Ons standpunt daarin is het volgende. Ten eerste is het zeer moeilijk en vaak ook onmogelijk om een zwart-witonderscheid te maken tussen wat behandeling is en enhancement. Vaak lopen die zaken door elkaar. Ten tweede gaan wij er niet van uit dat het menselijke leven iets is wat je als een soort van lotsbeschikking moet aanvaarden. Wij gaan ervan uit dat hoe meer mogelijkheden er zijn, en over hoe meer keuzen we beschikken, hoe meer we daar gebruik van kunnen maken. Het is natuurlijk nog een extra vraag of, indien we over mogelijkheden beschikken, we er ook gebruik van moeten maken. Die discussie gaan wij gerust aan, maar het is niet zo eenvoudig om daar een heel strikt standpunt in te hebben. Maar we hebben bijvoorbeeld op de dag van DMM dit jaar ook John Harris uitgenodigd, een van de grote voorstanders van transhumanisme. Hij stelt inderdaad heel duidelijk: 'Indien wij over de mogelijkheden beschikken, wat houdt ons dan eigenlijk tegen om dat niet te doen? Als we zeggen dat we het een goede zaak vinden dat zieke mensen behandeld worden, waarom willen we dan niet ook tegelijk tekorten op een aantal andere terreinen wegwerken, zonder dat die tekorten dan vallen binnen de klassieke definitie van ziekte?' Maar het is sowieso een zeer moeilijke zaak om ziekte te definiëren, want daar gaan de meeste tegenstanders dan van uit. Je hebt enerzijds ziekte, je hebt anderzijds een soort van luxeproblematiek. Als we kijken in de praktijk, lopen ziekte en gezondheid, en wat is ziekte precies en wat niet, door elkaar. Dus je hebt zowel inhoudelijke, principiële redenen waarom we vinden dat we dat debat moeten aangaan, maar je hebt ook de praktijk waaruit duidelijk blijkt dat die stellige principes minder houdbaar zijn zodra je in de medische wereld terechtkomt. Dat zijn voor ons meer dan voldoende redenen om dit zeker niet zomaar af te wijzen. Integendeel, om te kijken wat daar de voordelen van zijn, en volgens ons zijn daar talrijke voordelen aan gekoppeld, inderdaad ja." - Heel die recente evolutie is enorm complex, ook heel technisch, waardoor we, zoals je schrijft in het boek, over heel veel kwesties leken zijn en zullen blijven. Vrees je niet dat daardoor de cliënt of de patiënt opnieuw in een afhankelijkheidspositie komt te staan? "Die bezorgdheid is zeer terecht en wij delen die. Ik denk dat in feite het hele ontstaan van De Maakbare Mens voor een stuk daardoor is gemotiveerd, dat de gemiddelde leek - en laat ik mezelf daar ook maar toe rekenen - vaak vrij snel moet afhaken wanneer hij met specialistische kennis te maken krijgt. Dat betekent - zeker wanneer we op heel korte termijn heel veel doorbraken hebben gekend - dat heel veel mensen in feite niet goed meer weten wat nu nog mogelijk is en wat niet. Als we nadenken over stamcellenonderzoek, dan denken mensen meteen: 'Ho, we zullen de ziekte van Alzheimer uit de wereld kunnen halen', enzovoort. Wat ik daar eerder aangaf over het onderscheid tussen feit en mythe, is een belangrijk gegeven en ik denk dat het informerende luik daarin inderdaad cruciaal is. We hebben in België sinds een aantal jaren de wet op de patiëntenrechten, die uitdrukkelijk bepaalt dat een patiënt recht heeft op informatie. Dat is een zeer mooi principe, maar je moet die informatie, dat recht, natuurlijk ook hardmaken. Het is natuurlijk vaak zo dat, wanneer mensen in de medische wereld binnenstappen, de tijdsdruk en dus ook de informatie, die ruimte voorhanden om daar effectief aan tegemoet te komen, vrij beperkt is. Wanneer we bijvoorbeeld folders opmaken rond stamceldonatie of wat dan ook, merken we dat de interesse daarvoor zeer groot is, dat de honger naar toegankelijke informatie, die voor een breed publiek bestemd is, wel degelijk reëel is. Voor ons is dat toch een belangrijke motivatie om op die ingeslagen weg verder te gaan. We moeten mensen informeren over wat er kan en wat er niet kan, over wat er haalbaar is. Dat is in feite, denk ik, onze opdracht met als indirect voordeel dat we daarmee hopen de autonomie van de individuele persoon te verhogen. Namelijk, als mensen over de juiste informatie beschikken, dan kunnen ze ook voor zichzelf een verantwoorde keuze maken. Als je volstrekt niet weet welke de gevolgen zijn van je beslissing, dan wordt het zeer moeilijk om als individu daarin je weg te vinden. Dus wij denken dat dat inderdaad een heel belangrijk gegeven wordt." Tot zover nog Ignaas Devisch. Het boek "Goed, beter, best? Over de maakbaarheid van de mens", is een uitgave van Academia Press én is te koop in de goede boekhandel. Zo dadelijk Viona Westra over "De wandelende jood", maar eerst MUZIEK VF En dan nog even dit: op de Erfgoeddag van 1 mei stelt het Vrijzinnig Studie-, Archief- en Documentatiecentrum "Karel Cuypers" archiefmateriaal tentoon van "De Solidairen", een vereniging die tot de jaren 1970 een spaarkas was van de Vrijdenkersunie ter bekostiging van niet-confessionele uitvaarten. Crematie en asverstrooiing waren in vele gemeenten niet toegelaten zodat de organisatie van dergelijke plechtigheden bijkomende kosten veroorzaakte. De leden van de Vrijdenkersunie konden dat geld niet zelf opbrengen, vaak waren zij immers weinig bemiddelde mensen. De stukken kunnen bezichtigd worden, van 10 tot 18 uur, in het Vrijzinnig Ontmoetingscentrum aan de Lange Leemstraat 57 in 2018 Antwerpen. Om 14.30 uur is er daar ook een lezing over de humanistische armenzorg in de zestiende eeuw. … Alexis de Tocqueville is een van de eerste rechtsfilosofen die spanning constateren tussen de basisprincipes van de moderne samenleving, namelijk vrijheid en gelijkheid. Over de Tocqueville is er dan ook, heel in het kort, een en ander te doen. Uitgeverij Lemniscaat brengt de eerste Nederlandse vertaling uit van "Democratie in Amerika". Daarover is er nu donderdag een debat, vanaf 20 uur in het Museum BELvue aan het Paleizenplein 7 in Brussel. De dag nadien, nu vrijdag dus, is er een wetenschappelijke conferentie met als thema "Democratie of Verlicht Despotisme: De Tocqueville herbekeken". Inschrijven is verplicht en verdere informatie vind je op <www.vub.ac.be/iPAVUB>. … Daarmee zijn we aan het eind van HVW. Samenstelling en presentatie waren van VW en FS. De tekst van dit programma kun je bestellen bij de Humanistisch-Vrijzinnige Vereniging, Lange Leemstraat 57, 2018 Antwerpen. Tel. 03-233.70.32. En over enkele dagen vind je de tekst ook op <h-vv.be>, waar je de uitzending nog even kunt herbeluisteren. Volgende week praten we met Hubert Dethier over Kierkegaard en met Ludo Abicht over "De haan van Asklepios". Dit was het wat ons betreft. Nog een goede avond en graag tot volgende week! -- Muziek: 0'10" High Heels – Sakamoto Sakamoto 262975 0'20" Ethiopiques (track 1) - ? ? ? |
