| Kalam van J Van Reeth |
|
HVW 07.11.2011 - "Kalâm" van J. Van Reeth Opname: 03.11.2011 Uitz.: 07.11.2011 Samenst.: KVD Muziek: 0'45" Signe E. Clapton E. Clapton 9 45024-2 2'00" Paradetas L.R. de Ribayaz The Harp Consort 05472 77810 2 Goedenavond en welkom bij HVW. Straks heeft Viona Westra het in de bijdrage van het VF over "Interlitratour". Dat wordt een gesprek met Kris De Vroede van de Vermeylenkring. Maar we beginnen met "Kalâm" van islamken-ner Jan Van Reeth, docent aan de Faculteit voor Vergelijkende Godsdienstwe-tenschappen. "Kalâm" van Van Reeth gaat over de vroegste islamitische theologie in de eerste eeuwen van de islam, van belang voor de vele denkbeelden en kruisbestuivingen die ook de hedendaagse islam én de Europese cultuur hebben bepaald. "Want de kalâm heeft iets provocerends, voor de moslims zelf, maar ook voor de interculturele dialoog. Meteen helpt een verdiept inzicht in de kalâm een aantal clichés, die er maar al te veel bestaan rondom de islam, te doorbreken en te overstijgen. Ik hoop daarom dat het bij "andersdenkenden" - bij christenen, joden, vrijzinnigen én moslims - zijn weg kan vinden en enigszins welwillend wordt bejegend." Islamkenner Jan Van Reeth met een stukje uit het voorwoord van zijn recente boek "Kalâm". Met dat boek wil Van Reeth een leemte opvullen in het Nederlandse taalgebied en meteen ook bijdragen tot een beter begrip van de islam. De kalâm is zowat de eerste theologie uit de beginperiode van de islam. Die probeerde vragen te beantwoorden over onder meer het wezen van god en diens verhouding tot wereld en mens. Daarbij werden argumenten ontleend aan de Griekse filosofie en de joodse en christelijke theologie. Het boek "Kalâm" gaat ook over de dubbelzinnige verhouding tussen de falsafa - de Arabische filosofie, zeg maar - en de kalâm. Wij praatten met Jan Van Reeth over de inhoud van de kalâm, het al dan niet streven naar een zuivere leer en de betekenis ervan voor de islam vandaag. Maar eerst terug naar het ontstaan van de kalâm. Jan Van Reeth. "De naam is afgeleid van het woord voor "woord". Eigenlijk bedoelt men daar dan mee het goddelijke woord, maar dit heeft een theologische betekenis gekregen onder invloed van een reeds voor de islam bestaand theologisch concept: dat van de goddelijke rede, de logos in het Grieks, een term die door de joodse theoloog Philo voor het eerst werd gebruikt in de betekenis van het goddelijke scheppingswoord, en dus eigenlijk de goddelijke gedachte die de rationaliteit in de werkelijkheid brengt en die het goddelijke dus bemiddelt naar de wereld toe. Die gedachte van het scheppende goddelijke woord als bemiddelaar tussen het hoogste en de wereld is dan door het christendom overgenomen. En dan typisch in het christendom geïdentificeerd met de persoon van Jezus Christus. In de islam heeft men dan dat goddelijke scheppende woord herkend, niet in een persoon, maar wel in de Koran. En dan wordt de theologie de studie van het goddelijke woord zoals dat in de Koran tot uiting komt, maar zoals men er ook rationeel, redelijk over kan nadenken." - Rationaliteit, logica, verklaring van de wereld, verklaring van het wezen van god, de betekenis van god enzovoorts. Het lijkt alsof er toch wel een serieuze spanning was tussen de religieuze inhoud van de islam, van de jonge islam dan uiteindelijk, en de beïnvloeding of de spanning t.a.v. bijvoorbeeld de filosofie zoals de Arabische wereld die kende. "Die spanning is er zeer vroeg gekomen van het ogenblik dat de islam vanuit het Arabische Schiereiland verspreid is geworden of zich verspreidde over de oude cultuurgebieden van het Nabije Oosten: Syrië dan vooral en Egypte. Waar er, wij zouden nu zeggen, universiteiten waren in de grote steden. Denk maar aan Alexandrië in Egypte, waar men al eeuwenlang de filosofie beoefende, ook christelijke theologie, en waar mensen die zich bekeerden tot de islam of die op een of andere manier in aanraking kwamen met de islam, begonnen te lezen in de Koran, zich vanuit het wetenschappelijke en filosofische denken van hun tijd vragen zijn gaan stellen over wat er in de Koran allemaal te lezen staat over de werkelijkheid. En gepoogd hebben daar een zinnige, rationele, redelijke uitleg aan te geven. Zeker was dat dan nodig voor degenen die zich tot de islam bekeerden en die probeerden om filosofie, wetenschap, die op dat ogenblik al eeuwenlang bestond, en geloof te verzoenen." - De ondertitel van het boek is "Arabisch denken over God en wereld". Wil het dan zeggen dat men op een bepaalde manier probeerde om filosofische en religieuze gedachten over god met elkaar te verzoenen bijvoorbeeld en ook zijn verhouding tot de wereld? "Het is vooral dat. De bedoeling van die ondertitel is erop te wijzen dat er een spanningsveld is tussen de absolute god van de islam, die totaal boven de werkelijkheid verheven is en daar eigenlijk niet mee in aanraking komt. Op geen enkele wijze, ook niet via een bemiddelende figuur zoals in het christendom Jezus Christus bijvoorbeeld, hé, of via engelen of wat dan ook, staat hij met de wereld in verbinding, hij is totaal verheven boven de werkelijkheid. Hoe kan men dan verklaren dat er een wereld is die buiten hém bestaat? En hoe verhoudt zich de hele wereld tot god? Dat was de enorme vraag vanuit filosofisch standpunt waar de Koran als zodanig geen redelijk, discursief, filosofisch antwoord op geeft. Waar men wel in beelden over spreekt misschien in de Koran, maar wat men niet zomaar uitgelegd krijgt, waarom die totaal transcendente god een wereld kan scheppen. En daar hebben natuurlijk theologen geprobeerd een zinnig antwoord op te geven." - Gaf het ook aanleiding tot een zekere hang, een streven naar orthodoxie en het uitzuiveren van het geloof en van de geloofsgemeenschap? "De beginnende geloofsgemeenschap had eerder twisten onder elkaar van politieke aard… En dus ook ethische vragen rondom bepaalde figuren die zich niet altijd even vroom gedroegen. Van daaruit kwamen er dan vervolgens wel vragen die meer algemeen theologisch waren. Maar de spanningen tussen orthodoxie en heterodoxie zijn ontstaan binnen de theologen, de zogenaamde mutakallimun, de mensen die zich met kalâm bezighielden zelf. Die begonnen totaal tegenstrijdige verklaringen te geven voor wat er in de Koran te vinden is, tegenstrijdige uitleg en tegenstrijdige theologische systemen die dan elkaar bestreden en vervolgens ook in politiek vaarwater terechtkwamen. Waarna dan de machthebbers, de kaliefen, de opposanten soms op gruwelijke manier vervolgd hebben. En dan krijgen we een echte strijd om de orthodoxie. Dat heeft een paar eeuwen geduurd eer er dan min of meer een zogenaamde islamitische orthodoxie gevestigd wordt. En waar dan een zekere consensus rond ontstaat." - Betekent dat dan ook een beetje dat er rond die kalâm, of de islamitische theologie, ook een machtsorgaan ontstaan is dat gezagsdragend genoeg is om mensen, groepen, religieuzen te veroordelen vanwege ketterij? En om die dan ook op een of andere manier uit te schakelen? "Dat is een zeer complexe zaak. Aan de ene kant is het zo dat nogal wat van die theologen zich een beetje in het ondergrondse gaan ophouden, en in steden ver genoeg verwijderd van waar de kalief zat. Daar vormden ze kleine groepjes van heterodoxen, vanuit het latere standpunt dan, die natuurlijk, we zouden kunnen zeggen "staatsondermijnend" konden overkomen op de machthebbers. Aan de andere kant was er dan de kalief - en de politieke leiders vervolgens, wanneer het Abbasidenrijk uiteenvalt - die geprobeerd heeft om een orthodoxie naar voren te schuiven en om degenen die het met zijn interpretatie van de islam niet eens waren, uit te schakelen. Er is in de islam geen kerk, dus er is geen pauselijk instituut zoals de inquisitie dat eeuwenlang is geweest… En geen Congregatie van de geloofsleer die moet waken over de zuiverheid van de leer. De kalief en de politieke autoriteit doen dan een beroep op geleerden die tot hun strekking behoren, rechtsgeleerden die dan benoemd worden bij rechtbanken om te oordelen over de orthodoxie van de theologen, professoren, imams in de moskeeën enzovoorts. Dus er is wel politieke controle, maar geen echt religieuze autoriteit. Het is te zeggen: die religieuze autoriteit en het kalifaat vormen eigenlijk een geheel." - Dus de kalâm, als ik het goed begrijp, wordt dan op een bepaald ogenblik toch ergens een politiek wapen om machtsstructuren te consolideren of tot stand te brengen? "Dat zou ik niet zeggen. Ik denk niet dat de kalâm als zodanig een politiek wapen wordt. Het wordt wel een element in de strijd tussen rivaliserende theologen en ook tussen kaliefen en hun opvolgers. Het machtsinstrument is eerder van juridische en politieke aard. Maar de theologie maakt daar deel van uit. Er ontstaat dan ook vervolgens een strijd tussen de aanhangers van de kalâm en de aanhangers van meer aristotelische interpretatie van de filosofie, de falsafa die op Aristoteles, deels ook op Plato berust en die een meer wetenschappelijke, rationele interpretatie aan de werkelijkheid wil geven, wat meer los van de openbaringen. Daar ontstaat ook een strijd natuurlijk, waarin deels ook politieke autoriteiten scheidsrechter in zijn. Dan ontstaan er nieuwe soorten conflicten." - Eens eventjes naar de dag van vandaag. Op welke manier heeft die kalâm ook een boodschap te bieden aan de doorsneemoslim in de wereld? "Ik denk dat de kalâm vooral op een indirecte wijze iets te bieden zou kunnen hebben voor de moderne moslim. Namelijk, bepaalde moslimintellectuelen ook vandaag sluiten opnieuw aan, of trachten opnieuw aan te sluiten bij vraagstel-lingen die teruggaan op de vroegste periode van de islamitische theologie. Ik geef maar één voorbeeld. De gedachte dat de scheppende activiteit van god een soort verhaal is, een goddelijk woord, "kalâm", woord; de gedachte dat god zich uit in een verhaal, kan bevrijdend zijn omdat men dan een niet zo strikte opvatting heeft van de scheppende activiteit van een god die alles decreteert als het ware. Dan wordt het meer een discours en ook iets wat zich in de gedachten kan afspelen. En waarover men dus ook redelijk kan nadenken. Dat is maar één element dat de strikte beleving van de islam, die bij vele fundamentalisten overheerst, wat kan worden losgelaten." De mogelijke bijdrage van de kalâm tot een meer moderne invulling van de islam. Een gesprek met Jan Van Reeth naar aanleiding van het verschijnen van zijn boek daarover. "Kalâm" verscheen bij Garant en kun je vinden in de goede boekhandel. Zo meteen het VF en VW over "Interlitratour" in een gesprek met Kris De Vroede. Maar eerst muziek. Dat doen we met een stukje "Luz y Norte" en The Harp Consort. VF Dank je wel, Viona. Uw bedenkingen daarbij kunt u kwijt op onze redactie. Telefonisch op 03-233.70.32. En via de website van de HVV op <www.h-vv.be>. Doorklikken als u het allemaal nog eens wilt beluisteren. Volgende week hebben we het met Janis Vanacker over Giordano Bruno. En FS volgt voor ons de ontwikkelingen in Egypte. Volgende week maandag dus, meteen na de nieuwsflash van 20.00 uur op Radio 1. Graag tot dan. |
