Uitz.: 28.01.08

Opn.: 24.01.08

Real.: Frank Stappaerts

Jacques Rifflet – Gewijde werelden

Beginindicatief --

Goedenavond luisteraar en welkom in HVW. Vanavond hebben we het over Jacques Rifflet, van wie een tijd geleden een boek in Nederlandse vertaling verscheen: “Gewijde werelden. Godsdienst – Esoterie – Vrijzinnigheid. Een vergelijkende studie van de spiritualiteit en haar invloed op de politiek”.

Jacques Rifflet is doctor in de rechten en gediplomeerd in de politieke wetenschappen. Hij werkte korte tijd als advocaat, maar maakte daarna carrière als journalist bij de RTBf en als hoogleraar internationale politiek en vergelijkende religieuze studies.

“Gewijde werelden” bevat een overzicht van alle grote godsdiensten, maar het pretendeert veel meer te zijn dan een historisch overzicht of compendium van wereldreligies. Het vergelijkt de grote oosterse en westerse religies, maar is tegelijk meer dan een comparatieve studie. Ten slotte verbindt het het religieuze met het politieke, maar graaft veel dieper dan een geostrategische analyse. Rifflet stelt dat er twee hoofdwegen naar het gewijde bestaan, met name het transcendente en het immanente. Daardoor komen niet enkel de bekende religies aan bod (het transcendente), maar ook de twee hoofdtakken van het immanente: het esoterische (de vrijmetselarij bijvoorbeeld) en de vrijzinnigheid. Dat is bijzonder, omdat vrijmetselarij en vrijzinnigheid bijna altijd tegenover ‘spiritueel’ worden geplaatst. Voor Rifflet echter maken zij deel uit van ‘de menselijke queeste’: het religieuze, esoterische en niet-confessionele zijn voor Rifflet “dan ook allemaal parameters van het sacrale”.

U hoort eerst Jacques Rifflet die een stukje voorleest uit zijn boek. Daarop volgt de Nederlandse vertaling van Jan Walravens.

(gedicht)

De tijd van scheiden is gekomen Wat een mooi avontuur beleeft de mens Hij heeft verstand, scheppingsdrang, gevoelens! Angst overvalt dit onooglijke wezen Als het de drift van ruimte en tijd aanschouwt! Wat een waaier van wegen Om de angst te bedaren! Hoeveel verwoede pogingen Om het Onbekende te bevatten! Zoals golven die komen en gaan Op verre kusten Waar het zand hen ontvangt Als nutteloos schuim, Zo voeden de mensenkinderen Onvermoeibaar De oceaan van hoop En wanhoop. Tot de dag Waarop alles stilvalt. Zullen zij een God vinden en de eeuwige, onzegbare vreugd? Of zullen zij weer verstrooid worden als overmoedige energie? Niemand weet het echt. Wat nu? De sleutelwoorden? Verdraagzaamheid en broederschap.

MUZIEK

Vrijzinnigheid wordt al te vaak gedefinieerd in tegenstelling tot zogenaamde ‘spirituele’ waarden. Transcendentie en immanentie gaan niet altijd hand in hand. Maar voor Rifflet zijn de grote filosofische stromingen allemaal evenwaardig in de hoop die ze brengen. Een vrijzinnige sacraliteit is voor hem dan ook evident!

Je crois vraiment que le sacré … avec beaucoup d’humour.

Ik geloof werkelijk dat het gewijde komt van de mens, uit zijn geest, zegt Rifflet. De geest maakt deel uit van de materie, van onze hersenen. Het godsdienstig gewijde is de pretentie te geloven dat er een God is die ons de capaciteit heeft gegeven om ons te verheffen. De godsdiensten veronderstellen dat ze de enige zijn die de mens kan verheffen tot de hoogten waar de arenden leven en dat de vrijzinnigheid juist goed is om een groep pinguïns op het pakijs te besturen. Het materialisme dus, en Rifflet zegt dat met veel humor!

Le sacré pour moi … dégager le spirituel.

Voor Rifflet betekent het gewijde iets veel ruimers. Het kan bijvoorbeeld betekenen, zegt hij, zoals bij Luc Ferry, de liefde die ons tot de ander brengt en ons eventueel zover brengt dat we ons opofferen voor de ander. Voor iemand als Roger Lallemand betekent het de strijd voor de rechten van de mens. Op die manier heeft ieder mens iets essentieels in zich dat hij als sacraal ervaart. Lévi-Strauss heeft gezegd dat elke menselijke groep wel ergens een gewijde plaats heeft. De vrijzinnigheid is dus zeker in staat het spirituele te ontwikkelen.

MUZIEK

Voor Rifflet is het godsdienstige, het gewijde, even belangrijk als het economische en het sociale om de geschiedenis te verklaren. Ons eigen tijdperk is daarover bijzonder onthullend!

Il est évident que les religions … des guerres de réligion.

Het is duidelijk, aldus Rifflet, dat de godsdiensten relatief gesproken inert zijn geweest. Op zijn minst hebben ze zich onderling verbonden tegen het communisme. In de koude oorlog hebben de godsdiensten een kruistocht gevoerd tegen de communistische atheïsten. Johannes Paulus II was zeer geliefd door de orthodoxen en de protestanten tegen, welteverstaan, Stalin, Breznjev en Chroesjtsjov. Maar vervolgens zien we nu, sinds de koude oorlog is afgesloten, dat de godsdiensten zich herverdelen en weer opstaan. Het is op die manier dat Benedictus Rusland niet meer binnen mag, dat de Amerikaanse evangelische protestanten zich in Afrika en Azië losmaken door de katholieken terug te dringen. We maken dus een strijd mee tussen de grote hegemoniale godsdiensten. In de praktijk, sedert 1990, zien we dat de godsdiensten een essentiële factor zijn die bijvoorbeeld de oorlog tussen de sjiieten en de soennieten verklaart, de oorlog in Irak verduidelijkt. We hebben ook Afghanistan, waar het een religieuze oorlog is. We hebben ook Ierland gekend, met spanningen tussen de protestanten en de katholieken. Overal dus kennen we godsdienstoorlogen.

Attention, lorsqu’on dit que les guerres sont … et pour l’excessif.

Maar opgepast, zegt Rifflet! Omdat men zegt dat godsdiensten vaak schuldig zijn aan oorlogen, wat juist kan zijn, mogen we ook niet vergeten dat filosofische en ideologische bewegingen vaak slachtingen hebben aangericht. Denken we maar aan Pol Pot, aan Mao, aan Stalin, die miljoenen mensen hebben vermoord in naam van niet-religieuze principes. In elke ideologie, in elke menselijke groep, is er plaats voor het genereuze én voor het mateloze.

MUZIEK

Elk van de grote godsdiensten lijkt uniek, schrijft Jacques Rifflet, geschapen uit specifieke openbaringen en onmiddellijke aanschouwing. Maar dat is slechts schijn; in werkelijkheid vloeien ze steeds voort uit wat voorafgaat.

C’est-à-dire que c’est pratiquement … à celle des chrétiens.

Het is bijna een wetenschappelijke vaststelling, zegt Rifflet: er zijn geen gevolgen zonder oorzaak. Een goed voorbeeld zijn de monotheïstische godsdiensten van het Middellandse Zeegebied. Daar zien we heel duidelijk dat in de legende van Osiris, die teruggaat tot ver voor het christendom, voor het judaïsme, we al de verrijzenis hebben, de transfiguratie hebben, het vrij onderzoek hebben, een satan die Seth heet en we hebben ook een goede God Osiris. Vervolgens kennen we Zarathustra. In dezelfde afstamming bestaat een God van het goede én bestaat er een kwade kracht. We kunnen kiezen tussen de twee. Vervolgens worden we berecht en onze ziel wordt eventueel naar de hel verbannen. We zijn dan 800 jaar voor Jezus Christus! Vervolgens kennen we het judaïsme, het christendom en de islam. We hebben dus allemaal een unieke voedingsbodem. We vinden de drie-eenheid terug bij de hindoes, een drie-eenheid die erg gelijkt op die van de christenen.

MUZIEK

Het boek van Rifflet is een oproep tot dialoog aan hen die hun eigen religieuze of spirituele beperkingen willen overstijgen. Maar gaat het hier dan niet om een erg kleine minderheid?

Il est certain que les grands mouvements … s’ouvrir à l’autre.

Het is duidelijk dat de grote bewegingen, zoals de bewegingen van insluiting of van bevrijding, het werk zijn van een elite, van denkers die de groep leiden naar een bepaalde richting. Maar het is ook duidelijk dat meer en meer mensen, tegenover wreedheden, tegenover de extremen, tegenover de drama’s als gevolg van religieuze en ideologische tegenstellingen, een openheid ontwikkelen. Ikzelf, zegt Rifflet, geef voordrachten voor vijftien- tot twintigduizend mensen per jaar, voor christenen, voor moslims, onlangs nog voor de Brusselse imams. Aan de andere zijde zie ik ook een steeds grotere openheid bij de vrijzinnigen. Er zijn bruggen. Ook de universiteiten zijn steeds minder vijandig tegenover elkaar en treden steeds meer in dialoog. Wanneer ik student was, vochten Leuven en Brussel op straat. Nu zie ik een merkwaardige solidariteit tussen Leuven en Brussel, zowel op onderwijsvlak als op het terrein van de verdraagzaamheid. Ik denk werkelijk dat er een algemene openheid is want de mensen zijn er zich van bewust dat de enige manier om de wereld te redden deze is dat in élk kamp de grootmoedigen de extremen uitrangeren en elkaar onderling de hand reiken. De wereld kan slechts gered worden door mensen van goede wil, in elk kamp, die zich openen voor de ander!

MUZIEK

Rifflet heeft ook een boodschap aan de vrijzinnigen. Ook zij moeten evolueren, moeten een publieke vrijzinnigheid uitvinden. Laat de vrijzinnige wereld zich niet afsluiten, aldus Rifflet, laat ze de talrijke christenen die willen dat er wat verandert, niet ontmoedigen. In hun belang, in het belang van de vrijzinnigheid én in het belang van de mensheid.

La laïcité … un champ fermé.

De laïciteit, in de periode rond 1900, voor de wet van 1905, de periode van de strijd tegen het klerikalisme, waarvan de oprichting van de VUB een goed voorbeeld is, zegt Rifflet, was een strijd tegen een onderwijs dat essentieel katholiek was. Dat waren zeer nuttige gevechten. Maar momenteel is die houding achterhaald. De vrijzinnigheid kan niet langer als enige en belangrijkste doelstelling de strijd tegen het Romeinse klerikalisme handhaven. Dat klerikalisme bestaat nog wel, maar is in kracht sterk afgenomen. De vrijzinnigheid moet zich openen voor het geloof, want zij die geloven hebben dezelfde intrinsieke waarde als zij die niet geloven. Het is fundamenteel de ander niet te misprijzen. Ik hou niet van het woord tolerantie, zegt Rifflet. Ik prefereer: respect hebben voor de ander. En, volgens mij is de vrijzinnigheid dé plek bij uitstek voor de ontmoeting van alle ideeën omdat ze op zichzelf neutraal is. We moeten ons dus openstellen, en niet afsluiten.

MUZIEK

Ook de rol van het openbare gezag is in dit verband essentieel, aldus Rifflet. De staat mag geen bestuurder zijn van tegenstrijdige verschillen die op zichzelf zijn teruggeplooid. Hij mag zich niet tevredenstellen met het beperken van geweld. Hij mag geen beheerder van getto’s worden. De staat moet een stuwende kracht van uitwisselingen zijn, een smeltkroes van begrip, een school voor wederzijds respect. Iedereen moet de smaak voor de ander te pakken krijgen.

C’est tout à fait clair … un agitateur positif.

Dat is duidelijk én heel belangrijk, aldus Rifflet! De neutraliteit van de overheid tegenover de invloed van het spirituele mag niet passief zijn. In werkelijkheid moeten we zo veel mogelijk de dialoog, binnen het pluralisme, stimuleren. Dit houdt ook in dat we de communautaire insluiting moeten vermijden. Religieuze en ideologische getto’s zijn nergens goed voor. De staat moet de mixer zijn die de mayonaise doet draaien. Hij moet positieve actie ondernemen.

MUZIEK

In zijn slotwoord, “Waarschuwing voor de mensheid”, citeert Rifflet een tekst van Hubert Reeves: “Alle soorten wier technologische verworvenheden aan de controle van de ethiek ontsnappen, worden getroffen door de Apocalyps. Ze verwoesten alles. Ook zichzelf.” Een pleidooi voor ethiek, maar ook voor solidariteit!

Mais nous tombons bien … en train de le faire.

Het valt mee, zegt Rifflet, want de Nobelprijs is toegekend aan Al Gore en aan 2500 wetenschappers die zeggen dat de evolutie van de planeet op termijn het menselijk leven onmogelijk zal maken. Dat is dus zéér actueel. Reeves zegt niet dat de Apocalyps deze zal zijn van Johannes. De Apocalyps is veel eenvoudiger, maar even schrikwekkend. Wanneer om het even welke soort een technisch stadium bereikt waarbij de moraal verlaten wordt, dan zal ze verdwijnen, ofwel door zelfmoord te plegen omdat er geen morele voorschriften meer zijn, ofwel eenvoudigweg omdat ze haar leefwereld vernietigt. En daar zijn we mee bezig, aldus nog Jacques Rifflet.

Het boek “Gewijde werelden. Godsdienst – Esoterie – Vrijzinnigheid. Een vergelijkende studie van de spiritualiteit en haar invloed op de politiek”, van Jacques Rifflet, is een publicatie van uitgeverij Mols en is te koop in de goede boekhandel.

Daarmee zijn we aan het eind van HVW. Samenstelling en presentatie waren van FS. De tekst van dit programma kun je bestellen bij de Humanistisch-Vrijzinnige Vereniging, Lange Leemstraat 57, 2018 Antwerpen, tel.: 03 233 70 32. En over enkele dagen vind je de tekst ook op www.h-vv.be. Volgende week zijn we er weer en dan heeft Karel Van Dinter het over Mikpunt, een holebi-website tegen extreem rechts en is er ook een bijdrage over nucleaire terreur, een gesprek met Gustaaf Cornelis. Dit was het wat ons betreft. Nog een goede avond en graag tot volgende week!

Muziek: 10” High Heels – Sakamoto Sakamoto 262975 1’10” The Köln Concert – K. Jarrett K. Jarrett ECM 1064/65