HVW - HVR
Uitz.: 02.03.09
Opn.: 26.02.09
Real.: Frank Stappaerts
 
Jaap Kruithof overleden
 
Beginindicatief
--
Goedenavond luisteraar en welkom in HVW. Vorige woensdag, 25 februari, overleed Jaap Kruithof. Hij was 79 jaar en als pionier van het vrijzinnig humanisme in Vlaanderen uiteraard ook een graag geziene gast in deze uitzending. Langs deze weg willen we dan ook ons medeleven betonen aan de familie en aan allen die hem liefhadden.
Straks praten we met Rik Pinxten, voorzitter van de HVV, over de mens, over het verlies én over de uitzonderlijke betekenis van Jaap Kruithof. Maar eerst laten we Kruithof nog eens zelf aan het woord. Daarvoor putten we uit twee bijdragen van KVD uit 2007: een van net voor hij de Prijs Vrijzinnig Humanisme kreeg, en een van op de uitreiking zelf. Jaap Kruithof:
--
Ik heb in 2001 een boek geschreven over het humanisme, en als ik dat nu bekijk in 2007, dan zeg ik bij mezelf: compleet verouderd. Ik zeg niet dat het niets waard is, maar het is verouderd. De wereld is nu zeer snel aan het veranderen, vooral door de opmars van de multiculturaliteit en er is een wijziging die allerlei problemen meebrengt. Daardoor heb ik gedacht: als ik die prijs krijg, dan ga ik eens proberen toch een stevig betoog te houden over de basisproblemen van het humanisme in de nabije toekomst, laten we zeggen de eerste tien jaar.
--
Ik ben een hartstochtelijk tegenstander van de verzuiling en ik ben bang dat het humanisme zijn kracht zou kunnen verliezen in de toekomst doordat het ook, net zoals de kerk, veel te veel verzuild raakt. Er zijn dus een aantal dingen die we niet apart moeten doen. Wij hebben wel onze identiteit, onze vrijzinnige identiteit. Ik vecht ervoor om die heel sterk uit te bouwen, want wij denken over allerlei zaken anders dan katholieken, protestanten en islamieten. Dat mogen we uitbouwen. Maar moeten we daarvoor altijd eigen organisaties hebben of moeten we een actief pluralisme gaan bedrijven, zoals Pinxten in zijn laatste publicaties sterk bepleit? Ik voel daar eigenlijk ook heel veel voor. We moeten niet denken dat we alles moeten verzuilen.
Als je ouder wordt, dan denk je natuurlijk veel aan het verleden. In de jaren omstreeks '65 was er een groep vrijzinnigen - humanisten waren daarbij - die het hele onderwijs wilde revolutioneren. De thesis was: het onderwijs moet uit de verzuiling. Ik was daar een geweldig voorstander van. Wilfried Martens zat ook in die denkgroep, net zoals Jean-Luc Dehaene. En ze deden allemaal mee en we hadden het idee om de onderwijsnetten af te schaffen, weg. Er komt één net, een gemeenschapsnet. Dus het katholieke privénet, het particuliere net moet verdwijnen. En tot onze verwondering voelden Martens en Dehaene daar ook iets voor. En we zeiden: maar dan krijgen we gemeenschapsonderwijs waarin natuurlijk protestanten, boeddhisten en weet ik wat allemaal zitten, en we kunnen dat niet neutraal houden, dat kan niet. Dus een leraar mag zijn eigen mening geven, hij moet het wel serieus doen, er moet wel een debat zijn, er moet een controle zijn van andere mensen, iedereen mag dat doen, maar we gaan ophouden met alles neutraal te organiseren. Mensen zijn niet authentiek als je ze neutraal maakt. Zij hebben opinies en moeten daarvoor uitkomen. Ik vond dat een schitterend project. Er is niets van gekomen, de CVP heeft dat afgeschoten. Nu weer, ik hoor voortdurend in de katholieke scholen dat tien tot vijftien procent van de leraars nog overtuigd katholiek is. En dat krijgt maar geld van de staat en dat organiseert zich en dat heeft nu 75% van het middelbaar onderwijs in handen. Ja, ja, jongens, zullen we zo doorgaan? Als er maar vijftien procent leraars nog voor durft uit te komen dat ze katholiek zijn. Wat is dit voor een soort onderwijs, dat katholieke onderwijs? Dat verliest zijn eigenheid, en dan is het hoog tijd om het af te schaffen. Dit klinkt heel brutaal, wat ik zeg. De verzuiling van de geesten in het onderwijs, ik ben daartegen.
Wij hebben een grote taak. We zitten in een maatschappij die veel te neutraal is. Ten eerste hebben wij het recht om vrijzinnig te zijn. Ten tweede, als we vrijzinnig zijn, dan zijn we voor wetenschap, voor vrij onderzoek. Ten derde hebben we de wind mee, want de wetenschap geeft ons op heel veel punten gelijk en het is juist de kerk, ook de protestantse kerk, die in het nauw gedreven wordt. Want deze mensen zitten met sprookjes en ik kan met de wetenschap aantonen dat het sprookjes zijn. Ik geef u een voorbeeld: Finkelstein, een van de grootste archeologen van Jeruzalem, van de joden, heeft een boek geschreven over het Oude Testament en hij heeft gezegd dat het voor 75% sprookjes zijn. We weten zelfs niet of Abraham geleefd heeft, dat kunnen we niet bewijzen met al onze opgravingen. En David idem dito. Dat zijn mythische figuren. Die hebben waarschijnlijk niet bestaan. Wat leren ze nu in het jodendom en in het christendom? Die verhalen zijn allemaal reëel, zeg! Wij hebben daar een geweldig voordeel, hé. Elke dag doen ze nieuwe ontdekkingen en elke dag wordt het belachelijker om die waarheid van de Bijbel letterlijk op te vatten. Je weet, ik kom zelf uit die kring. Ik ken die Bijbel goed. Het is niet te geloven wat een onzin er in die Bijbel staat, hé. Laten we het nu maar eens brutaal uitdrukken. En dat gaat maar door. En met de plechtige communie worden al die sprookjes ingeprent, en die leraars zelf geloven het niet meer.
Kijk, er is een moeilijkheid: aan de ene kant ben ik een hartstochtelijk voorstander van pluralisme en tolerantie. Je kunt mensen niet dwingen in hun overtuigingen. Je moet er dus respect voor hebben, hoe zot dat ook is. Ik ben tegen de cartoons van Mohammed, want die vernederen die mensen. Je moet mensen nooit bekeren via vernedering. Je moet ze niet uitschelden.
Wij zijn ook eeuwenlang achterlijk geweest. Ze hebben ons ook verplicht. Wij hebben het geluk, in het Westen, dat we een eeuw of twee voorliggen op andere beschavingen van de wereld, in dat opzicht. Dat klinkt pretentieus, maar dat is een feit. Maar we moeten niet pretentieus worden omdat wij per ongeluk historisch de eersten geweest zijn. Onze verlichting heeft ons genezen van die onzin. Zij hebben ook een verlichting gehad bij de Arabieren, in de twaalfde en dertiende eeuw, maar die is mislukt. Maar zij zullen het nu ook hebben. Ik zie het bij die Marokkaanse vrouwen. Die zijn ook aan het evolueren, maar je moet daar een beetje geduld mee hebben. Je kunt dat niet dwingen. Mijn ouders waren orthodox-protestants en konden mij niet dwingen om hetzelfde te worden. Een mens heeft zijn vrijheid. Dat vergt tijd en geduld!
Ik ben erg beïnvloed door een boek van Margalit over vernederen. Het is een van de zwaarste dingen die je kunt doen in het leven, dat is een ander mens diep vernederen. Als ik wat ik hier nu zeg en denk dat ik moet zeggen, tegen een katholiek privé zeg: maar mevrouw, gelooft u nog in die onzin?, dan beledig ik die vrouw ongelooflijk. Dat moet ik niet doen, want die krijgt een wrok tegen mij omdat ik haar zo op haar ziel getrapt heb. En zo zijn wij allemaal. Margalit zegt: hou daarmee op, met mensen te vernederen. Dus als ik nu een heel rare, achterlijke protestant tegenkom, dan probeer ik het niet te doen. Ik denk bij mezelf wel: wat is dit een achterlijk denken. Maar ik zeg niet: je bent zo achterlijk! Daar kan niemand tegen. Iedereen is kwetsbaar. Ik ben soms ook achterlijk. Iedereen is soms achterlijk. We moeten ons tolerant en beleefd opstellen, en mensen niet vernederen. We moeten een edele moraal hanteren, geen scheldmoraal. Neen, ik ben daar niet voor.
Ik zou toch mezelf geen pessimist noemen. Ik denk dat er nog grote kansen zijn. Maar er zijn op het ogenblik een aantal dingen die slecht gaan, waar ik niet van slaap. Dat is dat het Amerikaanse imperialisme, wat een feit is sinds '45, eerst tegengehouden door Rusland, maar sinds '90 niet meer tegengehouden door Rusland. Dat Amerikaanse imperialisme beheerst de hele wereld. Europa schijnt dat niet te willen zien, maar dat is een feit. En dat kan niet blijven duren. We zien ook al het einde van dat imperialisme. Nu in Irak zie je de ommezwaai. Dat begint te kantelen. Amerika kan dat niet blijven betalen. Er komt dus een opmars van nieuwe machtige naties, China en India met name. Je ziet, over vijftien à twintig jaar zullen de Verenigde Staten hun grote macht verliezen. Daar ben ik doodsbenauwd voor. Want het zou weleens kunnen dat er daar lieden zijn die daar een atoomoorlog voor overhebben om de macht te blijven behouden. Ze zijn nu een schild aan het maken in Oost-Europa. Je moet heus niet denken dat de Amerikanen zo'n vriendelijke natie zijn. Volgens mij hebben ze veel te veel macht in de wereld en zouden ze weleens een atoomoorlog kunnen voeren. Je ziet het al met Iran. Als de Chinezen de baas worden in de wereld, of de Indiërs, en de jongste berichten wijzen uit dat de Indiërs en de Chinezen handelsakkoorden gesloten hebben en dat ze dus samen zullen optreden tegen de Verenigde Staten. En dat duurt vijftien jaar. Maar de Verenigde Staten zullen dat misschien niet kunnen dulden. Daar ben ik erg bang voor!
--
Ik ben daar eigenlijk heel dankbaar voor. Ik vind het een buitengewoon vriendelijke geste. Ik heb vroeger eens een keer gezegd dat ik medailles, prijzen, allerlei gewichtigheden, dat ik dat eigenlijk niet zou willen in mijn leven. Maar ja, ik geloof dat ik toen 25 jaar was. Ik doelde eigenlijk meer op die medailles die je krijgt als assistent, professor, en ook andere beroepen natuurlijk, en dan ben je zo, laten we zeggen, dertig en dan begin je aan één. En dan begin je te hopen dat je vlug je dertigste bereikt. Dan kijk je vooral naar de collega's, hoever die al staan. Aan dat soort dingen heb ik een gruwelijke hekel. Ik vind dat er ook veel dingen mislopen met prijzen. Mensen die altijd prijzen krijgen, anderen die er nooit krijgen. Maar met deze bijzondere prijs, volgens mij is dat een uiting van waardering. En daar ben ik heel heel dankbaar voor!
--
Ik bedank het bestuur van de HVV voor deze tweejaarlijkse prijs. Het is een blijk van waardering en respect. Ik ben er erg gevoelig voor. Voor mij is het een grote eer in het gezelschap te vertoeven van eminente intellectuelen als Leo Apostel en Hubert Dethier, die deze prijs ook mochten ontvangen. Als 77-jarige vrijzinnige linkse humanist ben ik gemarkeerd door het leven. Waardoor ben ik getekend?
 
Waardoor ben ik getekend? Jaap Kruithof in zijn dankwoord voor de Prijs Vrijzinnig Humanisme in 2007. En dan zou het Jaap Kruithof niet zijn mocht hij bij die gelegenheid niet zijn verontwaardiging uitgesproken hebben over de recente gebeurtenissen in het Nabije Oosten. Kruithof ten voeten uit dus! Met zelfs bij zijn viering nog meer oog voor onrecht in de wereld.
 
En dan was er de receptie, en daar vroegen we enkelen van de gasten naar een reactie op de winnaar en u hoort dan nog even Freddy Mortier, Johan Braeckman, Sonja Eggerickx en Hubert Dethier.
 
Wat hem tot een uitzonderlijk iemand maakt: een rebelse, compromisloze houding ten overstaan van zeg maar alles wat te maken heeft met het establishment, alles wat te maken heeft met gevestigde waarden. Ik vind het iemand die zijn standpunten altijd compromisloos naar voren brengt. Dat siert hem wel!
Jaap, zoals iedereen weet die hem gekend heeft of nu nog kent, is een zeer begeesterd spreker. Je bent het lang niet altijd met hem eens, maar hij dwingt je steeds om je te positioneren tegenover wat hij zegt.
Dus voor mij, toen ik 18, 19, 20 jaar was, was dat buitengewoon inspirerend en vaak ook confronterend. De thema’s uit die lessen en uit die boeken van toen, ik mag gerust zeggen dat die mij tot op de dag van vandaag bezighouden!
Ik ben heel blij, het is ook mijn oud-prof van aan de universiteit van Gent van toen ik moraalwetenschappen studeerde. Ik heb altijd een beetje een eigenaardige, nou ja, ik ben altijd een beetje bang geweest van Kruithof. Maar anderzijds zie ik hem ontzettend graag. Hij heeft toch heel veel betekend voor mijn ontwikkeling, als vrijzinnige ook. Ach, hij was zo streng, hij keek altijd zo streng!
Als ik besef dat ik de prijs tien jaar geleden gekregen heb, heb ik zowat de indruk van een indringer geweest te zijn en het Jaap Kruithof belet te hebben, want hij had het al tien jaar geleden moeten worden. Maar uiteindelijk ja, uitstekend dat hij erbij is. Het is toch wel een prijswinnaar met een uitzonderlijke dimensie. Hij heeft ook vandaag in zijn prachtige rede het humanisme in een wereldcontext geplaatst. Dat is vroeger nooit gebeurd. Hij heeft het humanisme ook geplaatst in de context van het politieke engagement en de politieke bewustwording. Dat heeft misschien wel te veel ontbroken in de tijd!
--
Een sfeerbeeld van op de uitreiking van de Prijs Vrijzinnig Humanisme aan Jaap Kruithof, nu bijna twee jaar geleden. Rik Pinxten, met Jaap Kruithof, is niet alleen een pionier van het vrijzinnig humanisme in Vlaanderen gestorven, maar ook een vriend. De harde, confronterende debater was ook een warme en charmante man!
 
Dat is zeer zeker zo. Ik heb zelf het voorrecht gehad om hem toch de laatste jaren beter te leren kennen, en ik denk ook als vriend te leren kennen. Hij was een mens aan wie niets menselijks vreemd was, zal ik maar zeggen, een enorme zoeker, ik bedoel met een soort van onverbiddelijke eerlijkheid die soms zeer confronterend overkwam natuurlijk, maar die eigenlijk echt diepgemeend en nobel was. Dat betekent dat als hij dichterbij kwam - wat voor hem ook niet makkelijk was, hij was niet zo’n heel vlotte man wat intimiteit betreft, denk ik, en andere mensen die dat gezegd hebben zo -, maar als hij dan dichter komt, dan heb je inderdaad een zeer warme, zeer gevoelige mens met zeer diepe twijfels, maar waar hij zeer voorzichtig en respectvol op afging. Iets wat ik vorige week op de radio gezegd heb en wat mij toch wel echt van het hart moet, is dat hij inderdaad ook zeer smakelijk kon lachen. Nu, dat op zichzelf vind ik een heel belangrijke menselijke eigenschap. Ik bedoel: ik ben een beetje bang van mensen die niet kunnen lachen, die een soort van kartonnen gezicht hebben. Maar bij hem is dat natuurlijk wel opvallend. Je hebt inderdaad die enorme gedrevenheid en die bijzonder scherpe geest die onverbiddelijk is als hij je op onjuistheden of op gefoefel in je denken betrapt. Maar tegelijkertijd dat lachen, wat toch wel een heel milde, relativerende houding geeft. Zeggen dat het heel mooie laatste ervaringen geweest zijn, wat mij betreft in alle geval, met Jaap.
 
Kruithof, als hoogleraar, als auteur ook, als publiek figuur, heeft heel wat mensen geïnspireerd. Wat was het eigene van zijn visie op het humanisme?
 
Het is moeilijk om dat in een paar woorden te zeggen, maar ik zou dat aan de hand van enkele boeken willen duiden. Eerst en vooral heb je daar in de jaren tachtig, als ik me niet vergis, de twee boeken "Arbeid en lust", waarin je dus een voorstel krijgt - hij is dat altijd trouw gebleven, ik denk terecht -, een belangrijk moreel of ethisch perspectief van: kijk, arbeid is op zich een heel waardevolle manier van inzetten, van leven. Arbeid is dus niet alleen wat je moet doen om genoeg geld te hebben om te
consumeren, wat dus in de neoliberale tendens natuurlijk wel het geval geworden is. Je bestaat maar als je kunt consumeren en daarvoor moet je nu eenmaal werken. Neen, arbeid is dus, eigenlijk klassiek-marxistisch, een nobele manier van de mens om zichzelf, zijn eigen capaciteiten uit te werken, om de natuur op een andere manier te behandelen, te benaderen enzovoort. Ik denk dat dat een belangrijke klemtoon was, want dat is voor een deel mensvisie, voor een deel humanisme ook. Dan krijg je natuurlijk met "Mens aan de grens" een bijna profetische stelling dat wij niet alleen zijn, eerst en vooral, ook niet eigenlijk onszelf als maat van alle dingen absoluut kunnen stellen, waarmee hij natuurlijk weer eens in aanvaring komt met de oudtestamentische en nieuwtestamentische mensopvatting, die eigenlijk toch wel diegene is die boven de natuur staat en die een soort van ideale parkwachter is, die zijn gang mag gaan, hij is toch van een hoger niveau zo. In dat boek onder andere krijg je die duidelijke oproep voor een brede, niet-antropocentrische, dus ecocentrische als je wilt en bovendien natuurlijk sterk ecologische visie op humanisme, of een uitnodiging om humanisme ecologisch te gaan verbreden, te gaan herdenken. Dat is hem voor een deel kwalijk genomen toen. Als je dat nu bekijkt, dan had hij natuurlijk overschot van gelijk. Nu kunnen we dat niet meer ontwijken. Nu zal er nog een zonderling zeggen dat we niet ecologisch moeten denken, gewoon vanwege het feit dat, als we het niet zouden doen, het dan vijf voor twaalf is, dan stikken we allemaal. Maar hij was daar toen al mee bezig en heeft dat dus proberen aan te zetten als je moet je humanisme verbreden. Dat is ook voor een stuk, letterlijk heel concreet opgepikt door het HV, omdat men dus een regel heeft toegevoegd in de missie, zal ik maar zeggen, waarbij de verwijzing is naar die ecologische dimensie. Dat heeft ook op dat niveau of in onze vereniging, zal ik maar zeggen, toch wel effect gehad, hoewel men hem dat kwalijk nam. Het antropocentrisme verlaten is nogal wat, dat was taboe zo. En ik denk in derde instantie natuurlijk - en dat wordt nog politieker in zekere zin - is er zijn boek van 2000 over neoliberalisme, dat toch wel een heel grote leeskring gevonden heeft, waarin hij natuurlijk toch ook vanuit een diep gevoeld - tegelijk ecologisch trouwens - humanisme zegt: dit is een verkeerde ideologie. Dat is zo erg, dat is de mens zo reduceren, dat is ontmenselijkend, wat hem natuurlijk ook opnieuw - luister naar de pers van vandaag, hé - gecatalogeerd heeft als een echt altijd absoluut linkse denker. Ja, neen, humanist, hé. Ik bedoel: als je je moet onderschikken aan een heel smalle interpretatie van slechts één economisch stelsel, en de hele mensvisie moet van daaruit gedacht worden, dan heb je een economisme, dat is een ideologie, dan ben je dus als humanist bijna noodzakelijk uitgenodigd om in het verweer te gaan tegen zo’n reductie.

Hij deed dat dus, maar opnieuw werd er dan zo gezegd: ja ja, dat is nog oude linkse praat en zo.
 
Neen, dat is een vrij fundamentele kritiek die hij daar al gemaakt had. Dus ik denk dat die drie punten eigenlijk - enfin, voor mij in elk geval, je kunt er nog wel vermelden, denk ik, hoor - punten zijn waar hij geprobeerd heeft om dat humanisme te herdenken, te verbreden, en daar zit natuurlijk evident een strijd in tegen kerken als sociologische instituties die staan voor een bepaald privilege, voor een bepaalde macht enzovoort. Maar dit is slechts een noodzakelijk randverschijnsel, zal ik maar zeggen. Dat is niet tegen religie of zoiets. Dat is wel voor een menswaardiger bestaan en dan kom je natuurlijk machtscenakels tegen. Maar dat is niet de enige betekenis van de humanist, enfin. Wat vaak ook weer slecht begrepen is. Waar men dan zegt: ja, maar je bent dan niet meer tegen het geloof, of tegen de kerk, of … Ja, natuurlijk wel, maar slechts in de mate dat zij natuurlijk instrumenteel zijn voor privilegies, voor machtscenakels enzovoort. Niet als vereniging op zich, als ze met je mee zijn, zijn ze met je mee. Maar in de praktijk zijn ze natuurlijk vaak tegen.
 
Nu zaterdag, in Gent, is de uitvaartplechtigheid!
 
Ja, in overleg met de familie heeft men dan gekozen, men zocht een grote zaal omdat men toch wel veel volk verwacht. Ik hoop effectief ook dat een aantal van de luisteraars zullen komen, dus men heeft gezocht naar een grote zaal. Het is uiteindelijk het rouwcentrum, zal ik het maar noemen, de begraafplaats van Lochristi geworden waar we tot ongeveer duizend mensen zouden kunnen ontvangen, zaterdag om halftwaalf. Dat is Lochristi, Westlede, zo heet die begraafplaats.
 
Tot zover nog Rik Pinxten, naar aanleiding van het overlijden van Jaap Kruithof vorige woensdag.
 
Daarmee zijn we aan het eind van HVW. Samenstelling en presentatie waren van FS. De tekst van dit programma kun je bestellen bij de Humanistisch-Vrijzinnige Vereniging, Lange Leemstraat 57, 2018 Antwerpen. Tel.: 03 233 70 32. En over enkele dagen vind je de tekst ook op http://www.h-vv.be.
 
Volgende week zijn we er weer en dan heeft KVD het over sociaal darwinisme en is er ook een bijdrage van het WF.
Dit was het wat ons betreft. Nog een goede avond en graag tot volgende week!

Muziek:
10" / High Heels / Sakamoto / Sakamoto / 262975