| In het salon van dHolbach |
|
HVW 04.07.2011 - In het Salon van d'Holbach / VF, Gentse Feesten Opname: 30.06.2011 Uitz.: 04.07.2011 Samenst.: KVD/VW Muziek: 1'00" Signe E. Clapton E. Clapton 9 45024-2 3'00" Chaconas y Marionas L.R. de Ribayaz The Harp Consort 05472 77810 2 Goedenavond en welkom bij HVW. Paul-Henri Thiry d'Holbach moet vandaag opnieuw gelezen worden, want actueler dan ooit. Radicale verlichter, atheïst en antiklerikaal in de 18e eeuw met ideeën die ons vandaag nog steeds kunnen inspireren. Daarover zo meteen meer met Björn Siffer van de HVV. Verder in de uitzending ook een bijdrage van het VF naar aanleiding van de Gentse Feesten. "Elga - Het Panopticum" is een productie van theater Exces voor de Gentse Feesten in opdracht van het Vermeylenfonds. VW vertelt er straks iets meer over. Maar we beginnen met Björn Siffer over Paul-Henri Thiry d'Holbach. "Alle religies pretenderen uit de hemel afkomstig te zijn, allemaal verbieden ze het gebruik van gezond verstand, allemaal pretenderen ze de waarheid in pacht te hebben, maar in laatste instantie zijn ze allemaal onbetrouwbaar en vol tegenstrijdigheden. Het christelijk geloof wijkt geenszins af van de andere vormen van bijgeloof waarmee het universum behept is." Björn Siffer met een passage uit "Le christianisme dévoilé" van Paul-Henri Thiry d'Holbach. Een tekst uit 1761, maar die vandaag geschreven zou kunnen zijn. Scherp antiklerikaal, antichristelijk en nadrukkelijk atheïstisch. In andere teksten verschijnt d'Holbach als een materialist en een fatalist, waarbij hij tot het bestaan van de vrije wil ontkent. Merkwaardige en gevaarlijke radicale ideeën aan de vooravond van de Franse Revolutie. Die ideeën ventileert hij onder meer in de "Encyclopédie" van zijn vriend Diderot, in eigen anonieme geschriften, maar vooral in zijn beruchte salon. D'Holbach zal sterven enkele maanden voor de bestorming van de Bastille en wordt daarna als radicale verlichter wat vergeten, maar verdient vandaag meer dan ooit gelezen te worden. Björn Siffer: "Het is namelijk zo dat zijn ideeën dermate revolutionair waren dat hij ze ook niet kon verspreiden onder zijn eigen naam. Bijvoorbeeld: "Système de la nature", zijn bekendste boek, heeft hij uitgegeven onder de naam Mirabeau, die andere denker die ondertussen al overleden was. Hij had bepaalde ideeën over de vrije wil van de mens. Hij had ideeën over het materialistische karakter van de natuur. Hij was zeer fatalistisch en geloofde niet dat de natuur een bepaald doel had. Of dat de mens daar een bepaald doel in had. Hij zei echt: "De natuur heeft met ons geen plan. En wij zijn ook maar een deel van die natuur." Dat zijn ideeën die later door andere filosofen, onder wie onze Vlaamse filosofen Jaap Kruithof en Etienne Vermeersch, ook zijn opgepikt. Zij deden ook een oproep aan de humanisten om af te stappen van die wolk van antropocentrisme en dus niet te denken dat de mens het centrum van het universum is, maar dat de mens ook maar een deel is van de natuur." - Die ideeën in de 18e eeuw dan: waarom werden die zo moeilijk aanvaard op dat ogenblik? "Die werden zeer moeilijk aanvaard omdat zij natuurlijk rechtstreeks in tegenspraak waren met wat de kerk de mensen destijds voorhield. De kerk ging ervan uit dat God een plan had met de mensen. De kerk ging ervan uit dat zoiets als materialisme, de natuur die ontrafeld kan worden tot de kleinste deeltjes, niet bestond en dat alles op de eerste dag geschapen was door God. Dus wat d'Holbach en zijn collega's in die salons deden, was rechtstreeks alle fundamenten van de katholieke kerk aanvallen." - Atheïst, antiklerikaal, antichristelijk ook, want antiklerikaal was ook nog iets anders, hé. Voltaire was antiklerikaal, maar niet antichristelijk. Waarin uit zich dat antichristelijke dan? "Wel, dat uitte zich voornamelijk in een werk dat hij heeft geschreven, ook weer anoniem, "Le christianisme dévoilé". Daarin doet hij toch wel een aantal heel sterke uitspraken, voornamelijk tegen de clerus, maar ook tegen het bestaan van God. En hij spreekt zich heel duidelijk uit voor een scheiding van kerk en staat." - Dat blijkt ook duidelijk uit het citaat dat je daarstraks hebt gelezen, uiteraard, hé. Daarin trekt hij toch wel heel scherp van leer, maar ja, een beetje ofwel postuum ofwel anoniem gepubliceerd toch. Het was wel gevaarlijk om die ideeën naar buiten te brengen. "Het was zeer gevaarlijk. Dus het was niet enkel zo dat de boeken die gepubliceerd werden, verbrand werden. Daardoor moesten ook heel veel van die werken die in het buitenland werden geschreven, per postkoets binnengesmokkeld worden in het land. Er waren vrijdenkers die echt in de gevangenis werden gesmeten. Daardoor was het onmogelijk om met zulke revolutionaire ideeën onder eigen naam te publiceren. Heel veel werken werden dus gewoon na de dood van d'Holbach en de andere vrijdenkers als Diderot gepubliceerd." - Hoe bracht hij die ideeën eigenlijk naar buiten of hoe ging hij met die ideeën om? "Wel, hij publiceerde wel een aantal werken en er zijn een aantal werken postuum gepubliceerd, maar hij ging daar op een zeer slimme manier mee om. Hij opende zijn huis Rue Royale in Parijs... Hij opende dat huis als een salon. Daar kwamen heel veel bekende wetenschappers, filosofen en auteurs uit die tijd samen en zij kregen zo een forum om hun gedachten te uiten. De salons van d'Holbach waren destijds een fenomeen. Ik kan u een aantal namen geven van mensen die destijds bij hem langskwamen. Dat gaat van d'Alembert tot Diderot, Rousseau, maar ook mensen als David Hume, Adam Smith, Cesare Beccaria, de Italiaan die nadacht over het gevangenissysteem, politicus als Horace Walpole, Benjamin Franklin, of een wetenschapper zoals Joseph Priestley, de man die de zuurstof uitvond. Al die mensen passeerden bij hem. En natuurlijk, de Franse overheid zal ook wel ingezien hebben dat het niet veel zin had om al die mensen daar collectief te gaan arresteren. Zij zal ook wel ingezien hebben dat men een beetje ruimte voor de rivier moest laten en dat men die mensen toch wel hun ding moest laten doen. Weliswaar in besloten kring." - In besloten kring, maar toch wel met de nodige invloed naar buiten toe? "Vast en zeker. De ideeën die daar in die salons verspreid en verkondigd werden, vonden hun weerslag in beroemde filosofische geschriften. Het bekendste geschrift is natuurlijk de "Encyclopédie", waaraan heel veel Franse wetenschappers meegewerkt hebben. Andere geschriften, zoals "Dei delitti e delle pene" van Beccaria, waren toch wel werken die ongetwijfeld zijn beïnvloed door de schitterende geesten die daar in die salons samenkwamen." - Schitterende geesten die er samenkwamen, dus wel "verlichte" geesten, zullen we ook maar zeggen. Maar het was toch ook wel een vrolijk feestje telkens, hé? "Dat is inderdaad een van de kenmerken van die vrijdenkers. Zij kwamen daar samen, niet alleen om elkaar te overtroeven in de meest prachtig eloquente redevoeringen. Maar ze kwamen ook samen om te drinken en te eten. In het schitterende boek "Het verdorven genootschap" van Philipp Blom wordt een menu afgedrukt van een feestmaaltijd die daar destijds heeft plaatsgevonden. Dat doet mij toch vermoeden dat die vrijdenkers ook echt wel hedonisten waren die van het leven wilden proeven." - Men kan naar Parijs gaan en er eventueel nog die salon van d'Holbach terugvinden, hé? "Wel, inderdaad. De salon van d'Holbach bevindt zich in de Rue Royale in Parijs. Dat is vlak in de buurt van het Louvre." - Nu, we hebben het ook eventjes over de Franse Revolutie gehad. Hij heeft dat dus niet meegemaakt. Hij is gestorven aan de vooravond van de Franse Revolutie, in 1789 zelf. Op welke manier zou je kunnen zeggen dat hij heeft kunnen bijdragen aan die Franse Revolutie? "Wel, hij heeft eraan bijgedragen, denk ik, door toch wel zeer radicaal uit de hoek te komen. Samen met zijn vriend Diderot behoorde hij tot de eerder radicale vrijdenkers, daar waar Voltaire en Rousseau eerder deïsten waren. Dus mensen die wel geloofden in het bestaan van een god, maar niet in het bestaan van een god die rechtstreeks ingrijpt in het leven van de mensen. Maar het is wel zo dat mensen als d'Holbach de aanstokers waren en constant achter de veren van beroemde mensen als Rousseau en Voltaire zaten, waardoor die hier en daar toch ook wel opruiende teksten, onder andere tegen de slavernij, hebben durven te publiceren. Dus op dat vlak denk ik dat zij een soort van avant-garde waren van de Franse Revolutie, daar waar Voltaire en Rouseau eerder, laten we zeggen, bijna de voorbereiders waren van de revolutie." - Dat atheïsme en dat antiklerikalisme van d'Holbach heeft het uiteindelijk toch niet gehaald, hé? "Rousseau en Voltaire hebben inderdaad meer invloed gehad op de verlichting omdat zij natuurlijk utopischer waren in hun geschriften. In de periode die volgde op de Franse Revolutie, de periode van de romantiek, hadden de utopieën natuurlijk wel een streepje voor. Maar het is wel zo dat iemand als d'Holbach wel waarschuwde voor utopieën, en zeker zijn vriend Diderot waarschuwde voor utopieën. Zij zagen niet enkel het goede in de mens, maar zij waarschuwden ook voor de werkelijke aard van de mens. En d'Holbach was nogal optimistisch. Hij dacht echt dat er door opvoeding en onderwijs een ideale maatschappij geschapen kon worden. Zijn vriend Diderot daarentegen was van bescheiden afkomst. Die had ook in armoede geleefd en had toch een iets minder positief beeld van de mens en die waarschuwde dus voor utopieën. Die zei eigenlijk toen al dat die zich ooit weleens zouden kunnen gaan vertalen in dictaturen. En dat is later ook uitgekomen, natuurlijk. Het is in deze tijd dat meer en meer auteurs beginnen te waarschuwen voor de gevaren van utopieën. Dat is toch wel een verdienste van auteurs als d'Holbach en Diderot." - Maar ik neem aan dat er toch ook wel een aantal verschillen tussen beiden waren? "Er waren vast en zeker verschillen. Het is namelijk zo dat d'Holbach zeer optimistisch was en geloofde dat opvoeding en onderwijs altijd tot een goede samenleving zouden leiden. Nu, Diderot vond dat zo'n optimisme te weinig rekening hield met de menselijk aard. Diderot geloofde ook niet echt in vooruitgang, en hij had een pessimistische kijk op de opmars van de verlichting, die volgens hem zou eindigen of doodlopen in de buitenwijken van Parijs. Waar ondeugd en platvloersheid destijds de norm waren en dat altijd zouden blijven volgens Diderot. Later zou Marx die theorie in de 19e eeuw herhalen, hé. Voor Marx was de verlichting minder een streven naar ongelijkheid en verpaupering, maar was het eerder een speeltje voor de rijken en de bourgeoisie, die probeerden mee te eten van de taart die vroeger enkel voor de koningen, de clerus en de adel voorzien waren. En Diderot - dat is ook wel een belangrijk verschil - stond voor een zeer vrije seksuele moraal, terwijl d'Holbach toch wat moralistischer was. Veel van die verschillen hebben volgens mij te maken met de verschillende komaf van die beide persoonlijkheden." Björn Siffer over d'Holbach en Diderot, radicale verlichters uit de 18e eeuw die het vandaag verdienen om opnieuw gelezen te worden. "Het verdorven genootschap" van Philipp Blom is dan zeker een goede instap. En als u een trip naar Parijs overweegt, is een bezoekje aan het salon van d'Holbach in de Rue Royale zeker een aanrader. Zo meteen Viona Westra over de Gentse Feesten, maar eerst muziek. En dat doen we met The Harp Consort. VF Dank je wel, Viona. Daarmee zijn we aan het einde van HVW gekomen. Maar uw reacties en vragen kunt u kwijt op onze redactie. Die vindt u via de website van de HVV: <www.h-vv.be>. Doorklikken als u alles nog eens wilt beluisteren. Volgende week praten we met journaliste Samira Bendadi over de Arabische Lente. En het WF heeft het met componist Kevin Houben over de kwaliteit van ons muziekonderwijs. Volgende week maandagavond, in de vakantieperiode meteen na het nieuws van 19.00 uur op Radio 1. Nog een fijne avond. Dáág. |
