| HVW Reizen - Hubert Dethier over Kierkegaard |
|
HVW – HVR Uitz.: 06.06.2011 Opn.: 01.06.2011 Real.: Frank Stappaerts HVW, reizen / Hubert Dethier over Kierkegaard Beginwijs -- Goedenavond en welkom in HVW. Straks hoort u Hubert Dethier, die het zal hebben over "Leopold Flams lectuur van Kierkegaard in de periode 1947–1974". Maar starten doen we met het laatste nummer van Het Vrije Woord – ledenblad, dat nu ongeveer in de brievenbussen van de HVV-leden zal vallen. Thema van het nummer is reizen, en een van de bijdragen in het blad heet "Meisjes, moslims en motoren". - Trui Hanoulle en Gaea Schoeters, jullie waren zeven maanden met de motor onderweg, hebben 30.000 km afgelegd en negen moslimlanden doorkruist. Vraag is dan: hoe kom je op zo'n idee? "Dat is een vraag die iedereen ons gesteld heeft voor we vertrokken. Zeker ook mijn ouders, die het eerder formuleerden als: hoe haal je dat in godsnaam in je hoofd om nu net zoiets te doen? En dan zeker in dat soort verschrikkelijk gevaarlijke landen, en dan ook nog eens met een motor, dat is toch problemen zoeken. Nu, op een manier is dat eigenlijk de reden waarom we het wilden doen. Niet omdat we per se dingen wilden doen die gevaarlijk zijn, maar omdat het heel vaak zo is dat, als landen zoals Iran hier in het nieuws komen, je alleen maar de negatieve dingen hoort. Je hoort over aanslagen of over moslimfundamentalisme, over onderdrukte vrouwen, maar wat doet nu de gemiddelde Iraanse vrouw op dinsdagmiddag tussen twee en vier? Dat is iets wat je nooit hoort. Het is dat soort verhalen dat we wilden gaan zoeken. En omdat we ook een beetje wereldverbeteraars zijn en ook iets wilden doen tegen de verzuring en het verkeerde beeld dat mensen hebben van alles wat vreemd is, dachten we: als wij nu als twee meisjes met een motor door al die vreselijke landen kunnen rijden, dan kan het eigenlijk toch nooit zo erg zijn. En kijk, we zijn er nog, hé!" - Negen moslimlanden. Ik hoorde de naam Iran al vallen, maar welke overige landen heb je nog doorkruist? "Ik ga even de route schetsen, dat maakt het chronologisch wat eenvoudiger. We zijn vertrokken door Europa, dan hebben we een stukje overgeslagen. We zijn begonnen in Turkije, dat was het eerste moslimland. Dan kwam Iran, dan Centraal-Azië, en dat betekent Turkmenistan, Oezbekistan, Kirgizië, Tadzjikistan, opnieuw Oezbekistan, opnieuw Iran, en dan zijn we de Perzische Golf overgegaan naar de Verenigde Arabische Emiraten, Dubai bij uitstek, en dan Oman en Jemen. Vandaar teruggekeerd en dan teruggevlogen uit Dubai." - Op zo'n reis word je geconfronteerd met extreme cultuurverschillen. Hoe verliep de ontvangst en de communicatie, want zeker in die landen zullen twee vrouwen op een motor geen alledaags gegeven zijn? "Om te beginnen: als je op een motor zit, dan ben je vanaf het moment dat je Europa uitrijdt, eigenlijk geen vrouw meer. Want voor heel veel mensen is het zo: het zit op een motor, dus het is een man. Dat maakt dat je situaties krijgt, bijvoorbeeld in Turkije, dat vrouwen langs de kant van de weg zich gaan wegkeren, hun gezicht gaan afkeren zodra je langsrijdt, omdat ze denken dat je een man bent. In Iran krijg je een beetje het andere fenomeen. Het is zo in Iran dat mannen vrouwen die geen familie zijn, niet mogen aanraken. Nu, je stopt met de motor, mannen gaan ervan uit dat je een man bent, je bent exotisch, ze zijn allemaal ontzettend blij dat er iemand langskomt, dus iedereen raakt je aan, iedereen geeft je een hand. En dan plots, wanneer die helm afgaat en ze zien dat je een vrouw bent, dan krijg je zo'n heel verschrikte blik van: ho, dat had ik eigenlijk niet moeten doen. Dan zijn er altijd wel een paar die een beetje beteuterd hun hand afvegen, maar meestal overweegt de nieuwsgierigheid en het feit dat ze blij zijn dat je er bent of het feit dat ze iets gedaan hebben wat eigenlijk misschien niet mag. Tweede fenomeen is: als vrouw op een motor krijg je toegang tot de twee delen van de maatschappij. Je bent zowel welkom bij de mannengemeenschap, want je bent én een westerling én toch ook een beetje man vanwege de motor, maar je blijft natuurlijk ook een vrouw, wat maakt dat je ook heel makkelijk toegang krijgt tot die vrouwengemeenschap. Je krijgt dus een heel mooi dubbel beeld van dat soort maatschappij." "We hebben ook een aantal keren in specifieke mannenomstandigheden gegeten of gedronken. Een aantal keer, bijvoorbeeld in Jemen, was het een beetje vaag, was het heel moeilijk voor ons omdat we geen Arabisch spraken en dus niet erg makkelijk hoogte kregen van de cultuur. Dan zijn we op een bepaald moment richting theeterrasje gegaan en hebben we even gepolst van… Wij hadden de indruk van: dit is echt een heel conservatieve mannencultuur, dus we gaan gewoon tien meter verder zitten met die thee, en toen waren zij bijna beledigd dat we zo ver gingen zitten. Ze hadden echt zoiets van: kom er toch gauw bij zitten. Why not? Dat was voor ons, zeker in Jemen, een bijzonder aangename verrassing." "Nu is het wel zo dat je als westerse vrouw in die cultuur dingen kunt doen die je als lokale vrouw nooit zou kunnen doen. In Iran hebben we een paar keer heel aangename gesprekken gehad met mannen die het allemaal fantastisch vonden wat we deden en allemaal heel erg fan waren. Maar wanneer we dan zeiden: als nu morgen uw vrouw zegt dat ze op een motor stapt en weg is, dan hadden ze plots zoiets van: ja maar, ik laat mijn vrouw niet alleen naar de bakker gaan. Dan had je zoiets van: heel misschien moet je dat eens proberen. Ik bedoel, de kans dat er iets fout gaat tussen hier en de bakker is niet zo groot. Dus we hebben geprobeerd om daar, zeg maar, zonder dat als missie te beschouwen, en passant toch een beetje aan emancipatie te doen." "Het is ook zo dat de vrouwen die je ontmoet - en we hebben veel contact gehad met vrouwen in Iran - ook zeer zichtbaar zijn, ook volop in het openbare leven aanwezig zijn, en die vrouwen hadden ook heel veel vragen. Gewoon praktische vragen van: hoe gaat dat dan? Niet van: het is bijzonder dat jullie met de motor konden rijden. Dat was voor hen precies toch wel een feit dat ze konden inschatten. Ze kunnen ook met de auto rijden, ze doen het alleen niet zo vaak. Maar dan was het van: hoe doen jullie het met de mechaniek? Kunnen jullie zelf de motor herstellen? Wij hadden zoiets van: ja, ja, natuurlijk. We hebben dat geleerd, je kunt dat leren, dat is helemaal niet zo moeilijk. Op die manier zagen we dat ze er toch wel over dachten, niet om een dergelijke reis te doen, maar het zette hen heel erg aan het denken over hun eigen situatie. Het werd niet alleen op ongeloof en gelach onthaald, maar ze hadden echt zoiets van: zie je wel, wij kunnen dat! Zulke ontmoetingen blijven je echt wel bij!" - Heel uiteenlopende ontmoetingen uiteraard, maar heb je ook verschillen gemerkt in communicatie, in ervaringen tussen die verschillende landen onderling? "Er zijn sowieso heel grote verschillen. Het zijn allemaal moslimlanden, maar het verschil tussen pakweg Kirgiezen en Jemenieten is even groot als tussen Afrikanen en Eskimo's. Het is een heel ander soort islam, het wordt heel anders ingevuld. In Centraal-Azië zit je ook heel sterk met die Sovjeterfenis, die vooral zichtbaar is in het wodkaverbruik, maar ook nog in een aantal andere dingen. Dus het zijn gewoon heel andere landen. Soms denk je van: goh, op vijftien kilometer kan er toch niet zo veel veranderen, maar dan kom je bijvoorbeeld vanuit Mashhad, zowat de meest religieuze stad in Iran, waar je alleen maar vrouwen in chador ziet, want er is een heiligdom, er zijn heel veel pelgrims, het is heel conservatief, alcohol is verboden. Je steekt de grens over, die nog geen tien kilometer buiten de stad ligt, je stopt in het eerste tankstation in Turkmenistan, het is middag, de wodka staat op tafel, de vrouwen lopen bijna in bikini en minirok, en iedereen heeft een stuk in zijn voeten. Dan denk je gewoon van: op vijftien kilometer, dat is een ontzettende cultuurshock!" "Bij mij was het mijn derde grote reis en voor mij was het grootste verschil tussen aanpalende landen altijd Iran en Pakistan. De verschillen tussen Iran en Pakistan zijn veel groter dan tussen Iran en België omdat een van de belangrijkste dingen daar is dat in Iran vrouwen buitenkomen, iets wat veel mensen zich niet zo goed realiseren. Vrouwen gaan naar de universiteit. Op dit moment zitten er in Iran trouwens meer vrouwen dan mannen op de universiteit. Die doen dingen, die zijn actief, die zijn professioneel actief, die hebben zaken, die rijden met de auto. Als je in het straatbeeld kijkt, dan zie je effectief dat vijftig procent of meer vrouwen zijn. Je steekt de grens over met Pakistan en plots, gedurende meer dan een week, zie je nul vrouwen op straat. Dat is bijzonder choquerend, zeker als je een vrouw bent, misschien valt dat een man iets minder op. Je merkt het niet meteen. Het duurt een dag, twee dagen, en dan denk je van: ik heb bij God nog geen enkele vrouw gezien. Waar zitten die allemaal? Die zijn allemaal binnen! Die zitten binnen vier muren, die hebben daar hun taak. Dat is een gigantisch verschil tussen die twee culturen, die werkelijk op één lijn liggen: je gaat de grens over, je stapt van het asfalt in de zandbak. Dat is ook al een verschil! En dan kom je inderdaad van die vrij westerse cultuur, die Iran toch is in mijn ogen, naar een zeer oosterse conservatieve cultuur die Pakistan dan is. Niet alle Pakistani, ik spreek niet over de grote steden, maar ik spreek over de dorpen in Pakistan. Die verschillen hadden wij ook op reis, inderdaad zoals Gaea het zei, tussen Kirgizië en Jemen, maar die landen grenzen dan niet aan elkaar, die verschillen zijn enorm, werkelijk! In Jemen bijvoorbeeld zie je weinig vrouwen op straat, en als je ze op straat ziet, dan zie je ze in full abaja en soms zie je zelfs de ogen niet eens meer. Dat heb je in Kirgizië nooit! Je hebt hoofddoeken, ook niet altijd, maar de chador is gewoon onbestaande in Kirgizië." - Waren er gesprekken of situaties die je uit de weg ging? Ik denk dan bijvoorbeeld aan seksualiteit of geloof! "Wat seksualiteit betreft, dat is heel simpel. In een aantal van die landen is homoseksualiteit verboden, staat er zelfs de doodstraf op. Dus dat is niet het thema waarover je wilt beginnen bij het avondeten. Nu, het gaat verder dan dat. We hadden allebei een echtgenoot geleend, in elk geval een foto van onszelf met een echtgenoot geleend en we droegen ook een trouwring. Niet omdat het nu onveilig is om als vrouw alleen te reizen, maar het maakt de gesprekken veel makkelijker. Het staat namelijk zo ver af van hun cultuur dat, als je dertig bent en nog niet getrouwd, er eigenlijk maar twee reacties zijn. De eerste van: ben je nu nog niet van straat, er moet met u heel erg iets mis zijn, en dan komen ze meestal met de oplossing en dat is dan de neef, de broer, de nonkel. De andere optie is een soort van wantrouwen dat je toch krijgt. Iemand die op zijn dertigste niet getrouwd is, is niet helemaal een betrouwbaar persoon. Dus om dat allemaal een beetje te ondervangen, dachten we: met een geleende echtgenoot is het leven toch iets makkelijker." "Het tweede aspect, dat gaat dan rond geloof, dat zijn ook thema's die voortdurend terugkomen, zeker bij dit soort reizen. Het is merkwaardig dat in een land zoals Iran dat een onderwerp is waarover we het volgens mij niet eens gehad hebben, omdat zij er ook niet naar vroegen. Voor hen was het veel belangrijker of je van hun land hield, waarom je daar was, en wat je gestudeerd had, en hoeveel je verdiende. Dat was het ongeveer. Het issue van wat ons geloof was, was veel sterker aan de orde in een land als Turkije, waar je het dan eigenlijk niet zou verwachten. En in de Centraal-Aziatische landen wisselde dat nogal: soms wel, soms niet. Maar in Turkije is ons heel vaak gevraagd naar ons geloof, en in Iran, zelfs in Jemen, nooit!" - Als besluit misschien: zou je opnieuw willen vertrekken? "Ik zou met heel veel plezier morgen opnieuw willen vertrekken! Jammer genoeg moeten mensen ook af en toe werken en andere praktische dingen doen. Maar vooral ook omdat, als je terugkomt van zo'n reis, het is toch iets dat je verandert en dat je een stuk probeert om bij te houden. Je ziet mensen die in ontzettend moeilijke omstandigheden leven en die toch iets heel moois maken van hun leven. Dan kom je hier, en dan zie je mensen die in ontzettend makkelijke omstandigheden leven en die ontzettend veel klagen over allerlei onbelangrijke dingen. Het is een beetje gevaarlijk om, als je te lang terug bent, zelf opnieuw in die val te trappen. Dus ik denk dat het belangrijk is om op tijd opnieuw te vertrekken." "Voor mij is het zo dat een deel van mijn leven zich hier afspeelt. Ik heb hier mijn roots, ik heb hier mijn vrienden. Een ander deel van mijn leven speelt zich af in het buitenland, en dat zal altijd zo blijven. Ik ben gewoon een soort gesplitste persoonlijkheid. Ik heb gewoon twee levens en beide voeden elkaar in beide richtingen." Tot zover nog Trui Hanoulle en Gaea Schoeters. Hun boek "Meisjes, moslims & motoren" is een uitgave van Roularta én is te koop in de goede boekhandel. Wie meer informatie wenst over het themanummer "Reizen" van HVW-ledenblad, kan terecht op ons redactieadres, dat we aan het einde van de uitzending vermelden. MUZIEK Onlangs verscheen er in de reeks "Acta Comparanda", het tijdschrift van de Faculteit voor Vergelijkende Godsdienstwetenschappen in Antwerpen, een extra nummer, "Subsidia I", en dat naar aanleiding van het twintigjarige bestaan van de Studiegroep Kierkegaard binnen diezelfde faculteit. We vinden er een artikel in van Sam Landuyt, maar ook van Hubert Dethier, die het heeft over "Leopold Flams lectuur van Kierkegaard in de periode 1947-1974". Maar hoe verklaar je dat Leopod Flam, als niet-christen, zichzelf in de bestaanservaring van Kierkegaard kan herkennen? Of ook, hoe kun je begrijpen dat, ondanks hun uiteenlopende levenspad, Flam en Kierkegaard dezelfde grondervaring in hun existentie delen? We vroegen het aan Hubert Dethier, kregen een heel lang antwoord en laten u daaruit een aantal fragmenten horen. "De vraag, Frank, is buitengewoon complex en antinomisch, niet zo gemakkelijk om te beantwoorden. Maar Flam antwoordt er zelf op. Bijvoorbeeld, in een van zijn eerste werken, "De crisis van de burgerlijke moraal" uit 1956, gaat hij een eerste keer grondig in op het werk. Er zijn een paar artikels geweest, in debat natuurlijk, hé. Maar de grote synthese komt voor in "De crisis van de burgerlijke moraal" van 1956 en hij herneemt dat, hij breidt dat dus uit, en dat is wat ik vooral behandeld heb in dat artikel. Het is de synthese die hij maakt van zijn eigen Kierkegaardonderzoek in 1974, in zijn "Geschiedenis van het atheïsme". Inmiddels heeft Flam op een aantal problemen gewezen die te maken hebben met de crisis van onze tijd. Hij behandelt de crisis van de burgerlijke moraal, de componenten daarvan, en dat zijn het nihilisme, het moralisme, de eenzaamheid - vooral de eenzaamheid -, de vertwijfeling, de beleving van de dood in het leven, dat de dood in feite een constante begeleider is van het leven, dat we erover nadenken, dat we ons niet zomaar kunnen wegmoffelen binnen een of andere godsdienst die troostend is, die ons beschermt, een soort van cocon is. Maar in een tijd waarin al die godsdiensten zelf in een crisis geraakt zijn, is het natuurlijk bijzonder moeilijk. Nu, onze tijd wordt ook gekenmerkt door de antinomieën, door de tegensprakelijkheden, de paradoxen. Dat is een thema dat Žižek geweldig ontwikkeld heeft de laatste tien jaar. Dan krijg je bijvoorbeeld volgende antinomie, je krijgt wat Flam "diachronie in de geschiedenis" noemt. Je krijgt aan de ene kant emotionalisme, populisme, quasispiritualiteit, neoarchaïsmen. Anderzijds heb je technocratie, productivisme, technicisme, sciëntisme en zo verder. De twee gaan samen en ze hebben hun toppunt bereikt in iets wat Flam aan den lijve heeft meegemaakt, beleefd en ervaren: het nazisme. Dat was de hoogst mogelijk denkbare technologie in die tijd. Die mensen met hun bommen, met hun raketten en hun wetenschappelijke organisatie van de concentratiekampen. Daar krijg je de twee dus in één. De beste Duitse ingenieurs en architecten die eraan werken. Speer was niet de eerste de beste. Dat zijn dus de verstandigste mensen die aan de meest waanzinnige ontwerpen en projecten deelnemen. Ook steunen! Hun beste chirurgen die een paradijs krijgen in de concentratiekampen opdat ze op menselijk materiaal kunnen experimenteren. We kennen de voorbeelden, ze zijn goed bekend. Dat wordt gesymboliseerd door de ruimtelijke nabijheid van Weimar en Buchenwald. Ze liggen op loopafstand van elkaar. Je krijgt daar een hoogtepunt van cultuur. Maar dat is niet alleen voor Duitsland zo, dat tegensprakelijke is kenmerkend voor onze cultuur. Er is dus een dualiteit. Enerzijds vooruitgang van de techniek, van de natuurwetenschappen, van de industrie, wat men het WTK-complex noemt. Anderzijds heb je de toename van anti-intellectualisme, antirationalisme, irrationalistische tendensen. Maar het zijn soms hoogbegaafde geesten die zich daarmee bezighouden. Dat kan allemaal mooi samengaan." MUZIEK "Wat bij Flam samengaat, is minder flagrant uiteindelijk. Het is ook denkbaar dat Flam, op het ogenblik dat hij marxist-leninist is en agiteert voor de communistische groepen, toch met Kierkegaard bezig is. Dat heeft te maken met zijn persoonlijke levensverhaal. Zwaar probleem met zijn ouders die joods-orthodox waren. Zijn vader die zeer dominant is. Een moeilijke relatie met de moeder, die zich moeilijk aan deze westerse Antwerpse wereld en zo verder. Ze zullen trouwens, wanneer de Eerste Wereldoorlog uitbreekt, terugvluchten via Engeland en Noorwegen om dan in Polen terecht te komen in volle burgeroorlog na de Russische Revolutie in 1917. Het zijn vreselijke oorlogsjaren geweest. Men kan begrijpen dat Flam in feite in de weer is voor een nieuwe maatschappij, maar anderzijds die zielsproblemen beleeft. Hij is toch ook joods-orthodox geweest. Het werk van Kierkegaard, waarvan de indrukwekkende dagboeken hem hebben geïnspireerd en hem ertoe hebben aangezet om zelf dagboeken bij te houden, waarin hij een soort van innerlijk vertoog schrijft over zijn eigen naar buiten toe gerichte ontwikkeling, een politieke ontwikkeling, dat hij daarvan onder de invloed gekomen is." MUZIEK "Kierkegaard behandelt een heleboel problemen die ook in het werk van Flam zullen terugkomen als je terugkijkt naar wat zijn aandacht krijgt. In zijn boek "De crisis van de burgerlijke moraal": kijk, hij behandelt daarin de enkeling, dat zijn centrale vragen bij hem. Hoe ziet die enkeling in elkaar? Wat is dat, een enkeling? Dat is in elk geval iemand die buiten het systeem valt. Dat is wat Kierkegaard zo diep en grondig behandelt, dat is dat hij - en dat karakteriseert ook Flam - elk stelsel verwerpt, zowel godsdienstig, de kerk, als wijsgerig. Kierkegaard verwerpt het academisme. Hij verwerpt het hegeliaanse rationalisme. Hij veroordeelt ook het morele stelsel, de deftigheid, de ernstige mens. Ook het sociale stelsel, de staat, het volk, het algemeen welzijn. Er is maar één gegeven, en dat is het eigen bestaan dat zich openbaart in de spanning van een voorlopende tweespalt. Hier heb je ook de tweespalt, die dubbele waarheid. Het is ook via sluipwegen dat ik bij die mensen beland ben. Ik zeg: er is iets aan de hand, zo'n soort van uitloper van de dubbele waarheid uit de middeleeuwen. De tweespalt neemt allerlei vormen aan. Ik citeer Flam: "Mijn uiterlijk spreekt mijn innerlijk gevoel van mijn bestaan tegen. Ik wil altijd bestaan, maar ben me bewust van mijn existentie voor de dood die ik voor een zeker einde mag aanzien. Alle mensen moeten sterven. Ik word mij bewust dat ik voor de dood besta. In de angst, in de wanhoop en in het leed. Angst, wanhoop en leed openbaart mijn existentie van mezelf. Zij openbaren mij mijn eindigheid, mijn onvervangbaarheid, mijn verval." Dus dat is een zeer diep thema geworden in het werk van Flam zelf. Ik haal het even aan om duidelijk te illustreren wat voor gewicht het begrip enkeling heeft in zijn werk. Dat is iemand die als omwereld geen enkel stelsel bezit noch kan aanvaarden, noch iets door iets anders kan vervangen. Hij zegt dat dus ook: als wij christenen zijn, dan is dat niet zoals badgasten die een beetje langs de kust in het water ploeteren, maar dat is dan zwemmen, heel eenzaam over zeventigduizend vademen diepte. Waar je alleen maar kunt verdrinken en je staat voor een eindeloze horizon die niet inkrimpt, die telkens maar uitbreidt, waarbij we aan onszelf overgeleverd zijn, aan een soort van oneindigheid, die ons binnenslokt." MUZIEK Wat Flam ook geïnteresseerd heeft, is dat verschil tussen godsdienst A en godsdienst B bij Kierkegaard. Het is zeer moeilijk om de twee uit elkaar te houden, ze lopen een beetje in elkaar over. Maar godsdienst A is in feite de normale godsdienstigheid, wat maatschappelijk veel voorkomt in de grote monotheïsmen. Waarbij toch een aanspraak wordt gemaakt op het geweten van een individu. Daar is daar toch een welbepaalde existentie aanwezig, een soort van redelijk inzicht dat van jou geëist wordt omdat je elke dag te rade moet gaan bij God en moet opbiechten. Dus je bent met je ziel, met een soort van innerlijkheid bezig, maar dat is dus opgelost in een systeem, een soort van verzoening tussen iets wat moeilijk definieerbaar is, wat moeilijk omschreven kan worden en een systeem dat het eigenlijk allemaal omvangt. Terwijl je in godsdienstigheid B een soort van zeer persoonlijke beleving daarvan hebt, die afwijkt van het algemeen gangbare, die afwijkt van het kerkelijk instituut dat hij tot de christenheid berekent. Dat is een soort van flagrant atheïsme waarbij de gelovige een soort van estheet is die zich aan een bepaalde vormelijkheid houdt, maar er zich niet in verdiept, en niet op een wanhopige en pathetische wijze in verdiept. Dus in godsdienstigheid B wordt die innerlijkheid zelfs uitgewist; zij is zo wanhopig dat ze zichzelf uitwist en in feite helemaal opgezogen wordt door de figuur van Christus. Het is een soort van opgezogenheid, het is het verdwijnen in een soort van spiraal waardoor je verzwolgen wordt door Christus en waarbij je praktisch helemaal verdwijnt. Het is haast suïcidaal. Dat is van een soort radicalisme die innerlijkheid die zichzelf oplost, die in feite door de piëtisten en de protestantse kerk niet aanvaard kon worden en waardoor hij in feite tot ketter werd gedegradeerd en voor wie gewaarschuwd werd. Dus de protestantse kerk heeft nooit iets met hem kunnen doen." Dat was nog Hubert Dethier. Zijn artikel "Leopold Flams lectuur van Kierkegaard in de periode 1947-1974" is verschenen in "Acta Comparanda", het tijdschrift van de FVG, Bist 164 in Wilrijk. Daarmee zijn we aan het eind van HVW. Samenstelling en presentatie waren van FS. De tekst van dit programma kun je bestellen bij de Humanistisch-Vrijzinnige Vereniging, Lange Leemstraat 57, 2018 Antwerpen. Tel. 03-233.70.32. Over enkele dagen vind je de tekst ook op <h-vv.be>, waar je de uitzending nog even kunt herbeluisteren. Volgende week heeft KVD het over Etienne Vermeersch en is er een bijdrage van het WF over architectuur. Dit was het wat ons betreft. Nog een goede avond en graag tot volgende week! -- Muziek: 0'10" High Heels – Sakamoto Sakamoto 262975 0'25" Goldfish – J. Neve J. Neve 1708963 |
