| Etienne Vermeersch en De ogen van de panda - Een circusschool in Palestina |
|
HVW - HVR: Etienne Vermeersch en "De ogen van de panda" / Een circusschool in Palestina Uitz.: 27.12.10 Opn.: 23.12.10 Real.: Frank Stappaerts Beginwijs Goedenavond luisteraar en welkom in HVW. Enkele weken geleden waren wij in Ramallah, Palestina, waar we de Vlaamse Jessika Devlieghere ontmoetten. Zij is actief in een circusschool, een niet voor de hand liggend initiatief in een gebied als Palestina. Straks een gesprek met haar, maar we starten met Etienne Vermeersch. In 1988 publiceerde hij het boek "De ogen van de panda. Een milieufilosofisch essay". Het boek werd een succes en ook in deze uitzending kwam Vermeersch erover vertellen. Het was ook vernieuwend in het Vlaanderen van toen. Er ontstond zelfs een discussie, min of meer in ruime kring, met Jaap Kruithof, over ofwel een antropocentrische ofwel een ecocentrische houding, die we dienden aan te nemen. We zijn nu meer dan twintig jaar later en voor ons ligt een herwerkte uitgave van "De ogen van de panda". Daarbij is een eerste vaststelling dat de kern van het boek, namelijk de thesis over het WTK-bestel, overeind blijft! Professor Vermeersch: "Het is namelijk zo dat het boek begonnen was met de vraag waar dat milieuprobleem nu eigenlijk vandaan komt. Waarom is de ecologische problematiek ontstaan? Je kunt zeggen dat het probleem ontstaan is in de loop van de achttiende, negentiende eeuw. Het heeft zich volledig doorgezet in de loop van de twintigste eeuw. Het is eigenlijk pas goed bewust geworden in de tweede helft van de twintigste eeuw. Toen ik daarmee bezig was, was dus de vraag waar dat nu vandaan komt. Er was een beroemde theorie die zei dat het gebaseerd was op het feit dat wij in een christelijke maatschappij leven en dat in de Bijbel God aan de mensen de opdracht geeft om de natuur te overheersen, waardoor de mens een zeer sterk overheersende houding ten overstaan van de natuur heeft aangenomen. Ik heb dat onderzocht en ben tot de bevinding gekomen dat je dat niet zomaar aan de een of andere idee kunt toeschrijven. Het is in feite een samenwerking van allerlei factoren, van een drietal belangrijke factoren, die geleid hebben tot wat wij nu beleven. De eerste factor, dat is de factor wetenschap. De wetenschap is ontstaan als wiskunde in de zesde eeuw voor Christus, maar is pas echt doorgebroken als natuurkunde en als wat erop gevolgd is in de zeventiende eeuw. Dan is er de ontwikkeling van de techniek, technologie, die bij ons reeds een duidelijke impuls kreeg in de loop van de veertiende eeuw met de uitvinding van onder andere het kanon en van heel veel andere zaken, zoals helder glas, waarmee men lenzen en brillen kon slijpen, later microscopen, telescopen enzovoort. En dan is er in dezelfde periode, sinds de middeleeuwen, de ontwikkeling van wat wij het kapitalisme noemen, dat wil zeggen een houding ten overstaan van het economisch handelen waarbij men een zekere ascese nastreeft - geen christelijke ascese maar een ascese 'Ik ga nu geld opzijleggen om te investeren, om nog meer winst te kunnen maken. En met die nieuwe winst zal ik opnieuw nog meer investeren om nog meer winst te kunnen maken en zo verder.' De kern van mijn betoog bestaat nu hierin dat in de loop van de zeventiende en vooral achttiende eeuw er een sterke interactie ontstaan is tussen de wetenschap en de technologie, waardoor de wetenschap in haar ontwikkeling van altijd nieuwe theorieën de technologie stimuleert, nieuwe technische vondsten mogelijk maakt, en aan de andere kant de nieuwe technische vondsten op hun beurt de wetenschap stimuleren, door het feit dat er nieuwe apparatuur gemaakt wordt. Denk aan microscoop, telescoop enzovoort. Dus een sterke interactie waardoor de interne snelheid die ze reeds verworven hadden nog toeneemt, want zowel wetenschap als techniek hebben een tendens om zichzelf te ontplooien, en door hun interactie ontplooien ze zich nog sneller. De interactie nu met wetenschap en technologie, met de kapitalistische economie, vooral doordat de kapitalistische economie toelaat om in de nieuwe technologische vondsten investeringen te doen, waardoor ze nog meer worden uitgebreid, waardoor ze nog sneller vooruitgaan, weer dan in interactie met de wetenschap, waardoor dan weer die economie nieuwe winsten oplevert, die weer gereïnvesteerd worden. Dat is wat ik noem het WTK-bestel: het wetenschappelijk, technologisch, kapitalistisch bestel." - Dat systeem heeft zich ten volle doorgezet vanaf de negentiende eeuw, maar is pas in de twintigste eeuw ten volle doorgebroken en heeft zich dan, eerst vanaf het Westen, over de hele wereld verspreid. "Nu, mijn thesis is dat de expansie van dit alles tot gevolg heeft dat je aan de ene kant een steeds grotere aantasting krijgt van de hulpbronnen die we hebben. Het WTK-bestel gebruikt altijd maar meer en meer energie, gebruikt altijd maar meer en meer andere hulpbronnen, bodem, mineralen enzovoort. Bovendien, ten tweede, terwijl het WTK-bestel zich aan het ontwikkelen is, produceert het altijd maar meer en meer afval, pollutie. Afval dat gedeponeerd wordt in de bodem, waardoor de bodem vervuild wordt, het grondwater, de rivieren, de zeeën, de oceanen en ook de lucht. Iets wat ik toen reeds in zekere mate naar voren bracht, is dat tot die luchtvervuiling de klimaatvervuiling behoort, namelijk het feit dat wij voortdurend CO2 en andere broeikasgassen in de lucht deponeren, waardoor het klimaat zeer grondig wordt aangetast. We krijgen de zogenaamde 'global warming', de universele verwarming van de atmosfeer, wat nu tot catastrofale gevolgen lijkt te leiden. Maar er zijn nog andere aspecten. Er is de aantasting van de oceanen, die altijd maar meer en meer verzuren, wat langzamerhand de dood van de oceanen zal veroorzaken, waardoor ook de zuurstof niet meer vernieuwd zal worden. Dus er zijn een aantal processen die uit die ontwikkeling van dat WTK-bestel voortkomen die zich altijd sneller en sneller doorzetten zodat we hier met een systeem te maken hebben met een onbeperkte ontwikkelingstendens, maar het ontwikkelt zich in een eindige aarde. Dat is iets wat een onontkoombaar probleem stelt, want iets wat zich altijd verder ontwikkelt, moet eens te pletter lopen op de grenzen van die eindigheid van de aarde. En nu beginnen we dat zeer sterk te voelen op zeer verschillende terreinen. Men spreekt de laatste tijd veel over de biodiversiteit. Het feit dat hele reeksen soorten beginnen uit te sterven, de uitroeiing van de tropische regenwouden, maar ook van de andere wouden, de aantasting van de zeeën, oceanen, de overbevissing, ga zo maar door. Kortom, een hele reeks terreinen waarop wij de mogelijkheden altijd verder en verder aan het uitputten zijn. Dat heeft tot gevolg dat wij moeten inzien welke opinies er ook aanwezig zijn, of ze nu christelijk, boeddhistisch of wat dan ook zijn. Het is zo dat die mechanismen van het WTK-bestel zelf een expansie tot gevolg hebben die vroeg of laat op een catastrofe moet uitlopen." - U bent misschien aan de ene kant een gelukkig auteur omdat uw model van bijna vijfentwintig jaar nog altijd overeind staat, maar aan de andere kant ook een gefrustreerd auteur, want in dat boek van 1988 hebt u al gewezen op het gevaar van de bevolkingsexplosie, en daarin is men u toch veel minder gevolgd! "In veel ecologische bewegingen is men het erover eens dat ons productie- en consumptieproces moet worden vertraagd en eventueel op een stationair niveau moet worden gebracht. Dat wij ervoor moeten zorgen dat wij ons energieverbruik reduceren door alleen zichzelf vernieuwende hulpbronnen aan te boren, zodat alles wat verbruikt wordt, opnieuw hergebruikt kan worden door recyclage. Dat wij energie ontlenen aan de zon, rechtstreeks of indirect, en dat wij dus die energie op een bepaald constant niveau kunnen houden dat haalbaar is. Daar is men het over eens, maar wat veel mensen niet beseffen, is dat dat consumptie- en productiepatroon nooit gestabiliseerd zal kunnen worden als wij er niet in slagen om de wereldbevolking te stabiliseren. Want, men spreekt tegenwoordig over de ecologische voetafdruk, als je nu een ecologische voetafdruk hebt - een mens gebruikt gemiddeld zoveel, pollueert gemiddeld zoveel, en zo verder - maar je stelt vast dat het aantal verbruikers altijd verhoogt, dan is het natuurlijk onvermijdelijk dat daar uiteindelijk vroeg of laat niets meer aan te doen is, al zouden wij ons verbruik inperken. Het is heel moeilijk om dat idee, dat de bevolkingsaangroei moet worden aangepakt, te laten doordringen, ook de bevolkingsaangroei in de geïndustrialiseerde landen. Die lijken het allemaal zeer wel te stellen, of grotendeels het wel te stellen, maar men vergeet dat ze daarbij een voetafdruk, een aantasting van de aarde tot gevolg hebben die vijfentwintig keer zo groot is als die van de gemiddelde Afrikaan. Dus ook in de geïndustrialiseerde landen is het noodzakelijk dat wij tot een reductie en stabilisatie van de bevolking komen." - Nu, voor alle duidelijkheid, het WTK-bestel waarover u het hebt, dat is geen ethiek! U verwacht geen oplossing van de ethiek, maar wel van een maatschappijwijziging! "Er moeten fundamentele wijzigingen zijn. De eerste wijziging is natuurlijk de stabilisatie van de wereldbevolking, en eventueel een daling. Tweede fundamentele wijziging is een herstructurering van ons consumptiepatroon en dus van ons productiepatroon, waarbij we meer en meer moeten overgaan naar recyclage, eindige hulpbronnen beschermen, stoppen met het uitroeien van de oerwouden. En vergeet niet, het zijn niet de indianen die de oerwouden uitroeien, het zijn wij die ze uitroeien, omdat wij het oerwoud laten uitroeien om bij ons de veeteelt in stand te houden enzovoort. Voor ons welzijn worden die oerwouden uitgeroeid. Dus het zijn wij die daar het meest voor zorgen. Zolang wij niet een aantal mechanismen introduceren waardoor dat consumptiepatroon wordt omgebouwd, en vooral waardoor wij meer en meer naar recyclage gaan en naar zichzelf vernieuwende energiebronnen, dan is er geen einde aan. Dus die herstructurering is noodzakelijk, maar de ethiek die ik daarbij voorstel, is eigenlijk alleen van belang om de mensen ertoe te brengen die herstructureringen door te voeren. Wij moeten bijvoorbeeld veel minder energie verbruiken. Bijvoorbeeld het autoverkeer moet drastisch gereduceerd worden, moet op een andere manier worden aangepakt, het verkeer van de mensen in het algemeen moet anders worden aangepakt. Maar dat zijn maatregelen, maatschappelijke maatregelen. Maar om de mensen ertoe te brengen die maatregelen te aanvaarden, daarvoor is die ethiek nodig." - Is uw boek een pessimistisch boek? Niet omdat de oplossingen onmogelijk zouden zijn, maar misschien omdat u vreest dat men de nodige hervormingen niet zal doorvoeren! "Het is optimistisch in de zin dat ik denk dat de zaken kunnen worden opgelost, nu nog. Wij kunnen zelfs het klimaatprobleem oplossen. We hebben de Kyotonormen, we hebben nu Cancún, er zal waarschijnlijk niet veel uit Cancun tevoorschijn komen op het gebied van klimaat, maar goed, het kan, het zou kunnen. Alleen vrees ik dat men het niet zal doen. Als je nu bijvoorbeeld in de Verenigde Staten de hervorming ziet in de Republikeinse Partij, de zogenaamde Tea Party, dat zijn een aantal idioten - ik moet het eerlijk zeggen - die niet eens aanvaarden wat nu voor iedereen zonneklaar zou moeten zijn, namelijk dat de mens werkelijk aan de basis ligt van de klimaatopwarming. Als zij nu een meerderheid achter zich krijgen in de Verenigde Staten, zullen de Verenigde Staten niet meedoen aan die maatregelen. Maar dan zal China ook niet meedoen. Dan zullen de andere landen ook niet meedoen. India zal ook niet meedoen. Ze zullen zeggen: 'Als zij het niet doen, waarom zouden wij het dan moeten doen?' Er zit in een bepaalde mentaliteit bij bepaalde mensen zo'n sterke remming dat men op den duur de moed begint te verliezen. Want toen ik het boek schreef, was de klimaatproblematiek nog geen evidentie. Ik drukte mij daar ook voorzichtig over uit. Ik zei: 'Kijk, misschien zal dat een zeer groot gevaar worden in de toekomst, maar we hebben nog niet voldoende argumenten.' Maar nu zijn er veertig bladzijden naschrift die volkomen nieuw zijn, en daarin toon ik aan dat het antropische karakter nu vaststaat, dat is het karakter door de mens bepaald van de klimaatopwarming. Daar hoeft niet meer over gediscussieerd te worden, dat staat vast, er zijn voldoende argumenten. Ik heb dat gevolgd al die jaren, en de argumenten ervoor zijn altijd sterker en sterker geworden. Dus je hoeft daar niet meer aan te twijfelen. Maar als je dan ziet dat er talloze mensen zijn die dat nog altijd niet willen aannemen, dan zou je de moed beginnen te verliezen, dat is juist." Tot zover nog Etienne Vermeersch over "De ogen van de panda. Een kwarteeuw later", een uitgave van Houtekiet en te koop in de goede boekhandel. Zo dadelijk een gesprek met Jessika Devlieghere over een circusschool in Ramalah, Palestina, maar eerst muziek: MUZIEK Jessika Devlieghere is actief in Ramallah, Palestina, in een circusschool. In 2006 is ze, als een gek idee, ermee begonnen. En uiteraard is het opstarten van een circusschool niet voor de hand liggend, zeker niet in bezet Palestina, waar er wel grotere noden zijn dan dat! "Dat is zeker het geval! Als je kijkt naar de situatie, is alles hier bijna in nood. Van de meest grote basisnoden die mensen hebben aan voedsel, aan water enzovoort. Op alle vlakken, van al hun rechten. Maar er wordt heel weinig aandacht besteed aan en er is weinig ruimte voor de zeer vele negatieve energie die kinderen en jongeren ophopen gedurende al die jaren dat het conflict bezig is, om daar op een of andere manier mee weg te kunnen. Op dat vlak willen wij toch iets aanbieden waarin we proberen om die energie zo veel mogelijk bij elkaar te brengen en om te draaien in iets heel positiefs." - 2006 ben je van start gegaan. Sindsdien is er heel veel veranderd, zeg je. Het is een succes geworden, een succes op het vlak van het aantal leerlingen dat je aantrekt, maar ook op het vlak van het aantal optredens! "We zijn begonnen met tien jongeren in 2006. Van die jongeren zijn de meesten trainers geworden, sommigen zijn zelfs in het buitenland professionele cirsusstudies gaan volgen om dan later met ons verder te werken als leerkracht/trainer. Maar op dit moment zitten we met honderd kinderen. Kinderen en jongeren, want we werken vooral met de leeftijd van tien tot twintig jaar. Met een groep van die jongeren hebben we ook een voorstelling gemaakt die "Circus behind the wall" heet en waarmee we al heel vaak in Palestina en in het buitenland op de planken gestaan hebben. Ik denk dat we in het buitenland al een twintig-, dertigtal voorstellingen gedaan hebben en hier in Palestina toch ook een vijftiental. We trekken daarmee meestal volle zalen. Dat is zeker een succes! Ook hier in Palestina gaan we elk jaar met een grote groep studenten op tournee en bereiken we toch jaarlijks vijf- à zevenduizend mensen." - Je had het er al over, achter je circusschool zit ook een pedagogie. Je wilt de negatieve gevoelens, want die zijn er uiteraard bij de kinderen, omzetten in positieve energie, niet alleen voor henzelf maar ook voor de samenleving! "In eerste instantie natuurlijk, als je in een samenleving een hele groep mensen opnieuw een ruggengraat kunt geven, als je die mensen een positief project kunt aanreiken, dan worden dat vaak op zich leiders in hun samenleving, vinden die hun weg om op hun manier op een positieve manier bij te dragen aan die samenleving. Dus die spelen sowieso een soort multiplicator in hun eigen samenleving. Maar tegelijkertijd zien we dat er zoveel verdriet bij veel mensen is, zoveel blokkages, door alles wat ze meegemaakt hebben, en doordat wij onze jongeren een voorstelling kunnen laten aanbieden aan hun eigen samenleving, kunnen wij ook die hele groep van de bevolking bereiken om even hun problemen te vergeten, om even weer te kunnen lachen. Voor ons is lachen echt iets bevrijdends voor de mens. Dus we willen hen zo veel mogelijk laten lachen. Op dat vlak proberen we echt zeker een bijdrage te leveren aan een breder deel van de bevolking." - Je bewijst dat je alvast niet moet wachten op de bevrijding om een positieve boodschap uit te brengen! "Neen, dat is een van de dingen waar we hier wel heel duidelijk in zijn. Als we moeten wachten, dan zal er nooit iets gebeuren. De bezetting duurt al heel, heel lang. We kunnen niet blijven zitten wachten. We zitten met een grote bevolking, we kunnen die generaties niet een na een verloren laten gaan. We willen de mensen nu bezig laten zijn met positieve, constructieve dingen. Op de dag dat er een bevrijding komt, op de dag dat ze hun eigen land volledig in handen kunnen en mogen nemen, willen we dat ze klaar zijn, dat ze klaar zijn met de juiste waarden, met de juiste voorstellen. En aan die waarden willen wij bijdragen!" - De circusschool is een heel nuttig, zinvol project, succesvol ook. Hoe kun je dat financieel rondbrengen? "Dankzij heel veel mensen. Als ik in eerste instantie denk aan België, dan kan ik ze absoluut niet op twintig handen tellen. Er zijn al vele honderden mensen, scholen, culturele organisaties, huisvrouwen, eender wat, die hun tijd en energie gestoken hebben in kleine projectjes, die op hun manier heel wat financiële steun hebben gebracht aan de school. Er zijn al boeken gemaakt voor ons. Er is zelfs een heel mooi boek waar Dimitri Leue ook aan meewerkt, dat allemaal voor de circusschool georganiseerd wordt. Daarnaast hebben we natuurlijk ook een aantal organisaties: we hebben Broederlijk Delen dat ons steunt, we hebben een Nederlandse organisatie Kinderpostzegels en dan hebben we nog enkele andere Zwitserse en Zweedse donoren. Dus dat brengt de nodige financiering voor al onze kosten. Nadien gaan we natuurlijk ook elk jaar op tournee met onze shows en vragen we aan de theaters die ons programmeren een som om de show te betalen. Op die manier brengen we toch ook bijna tien procent van onze middelen binnen." Tot zover nog Jessika Devlieghere over haar circusschool in Palestina. Wie daarover meer informatie wenst, of eventueel wil helpen, kan terecht op <www.palcircus.ps>. MUZIEKJE Daarmee zijn we aan het eind aan HVW. Samenstelling en presentatie waren van FS. De tekst van dit programma kun je bestellen bij de Humanistisch-Vrijzinnige Vereniging, Lange Leemstraat 57, 2018 Antwerpen. Tel. 03-233.70.32. En over enkele dagen vind je de tekst ook op <h-vv.be>, waar je de uitzending nog even kunt herbeluisteren. Volgende week heeft KVD het over Descartes en is er ook een bijdrage over overgangsrituelen. Dit was het wat ons betreft. Nog een goede avond en graag tot volgende week! Muziek: 0'10" High Heels - Sakamoto Sakamoto 262975 2'30' Khiyanat Mariha – S. Joubran S. Joubran 332015 0'30" In A'd Rifaki – In A'd Rifaki ? CDVE29 |
