Opname:          25.03.10

Uitz.:                29.03.10

Samenst.:         KVD / FS

Muziek:

15”       Signe                           E. Clapton                    E. Clapton                    9 45024-2

1’00”     Fragile                         Sting                            Mas Cuerda                  MPR1932000

35”       A trout toward noon      L. Kottke                      L. Kottke                      2007-2-P

2’39”     Universal soldier           B. Sainte-Marie E. Anderson                 APR CD 1082

Goedenavond en welkom bij HVW, met daarin twee bijdragen. Op 3 april is het de Europese actiedag tegen kernwapens. En dan is het ook weer Bomspotting op Kleine Brogel. FS had daarover een gesprek met Hans en Nicole van Vredesactie.

Maar we hebben ook aandacht voor het huldeboek “Leopold Flam. Een filosoof van gisteren voor een wereld van morgen”. Wij laten Ann Van Sevenant, Ivan Cloet en Willem Elias uitleggen waarom hun filosofische leermeester een huldeboek verdient en wat de betekenis is van Leopold Flam vandaag. Daarover straks meer, want we beginnen met Bomspotting. En ja, Frank, iets om moedeloos van te worden? Of meer dan ooit een noodzaak?

Wel, ik denk een noodzaak, Karel, omdat 2010 – zoals je zo dadelijk zult horen van Nicole en Hans, beiden actief in Vredesactie – een heel bijzonder jaar is. En daarvan is Bomspotting, nu zaterdag 3 april, de Europese actiedag tegen kernwapens!

De Bomspotting is een volledige campagne en veel meer dan alleen een actiedag, dat wil ik eerst toch even rechtzetten. Waarom is dat belangrijk? 2010 is het jaar van nu of nooit voor de kernwapens. Als we dit jaar geen vooruitgang boeken in het dossier, dan zal het nog minstens tien jaar duren voordat er wel stappen worden gezet naar nucleaire ontwapening. En waarom is dat? Wel, dit jaar zijn er op politiek niveau enkele heel belangrijke beslissingsmomenten die toevallig samenvallen in 2010. In mei start de NPT-conferentie, de conferentie van het non-proliferatieverdrag, het verdrag dat er uiteindelijk voor moet zorgen dat er ontwapend wordt, waar landen engagementen moeten nemen. Dit jaar herziet de NAVO haar strategisch concept, een concept waar ze kan kiezen om het zonder kernwapens te stellen. En het internationale klimaat is veranderd. We hebben het zelfs in ons eigen land kunnen zien: we hebben nu vier toppolitici die een opiniestuk geschreven hebben dat pleit voor nucleaire ontwapening, dat pleit voor een Europa zonder kernwapens. Dus uiteindelijk, alles zit mee, maar nu moet het nog tot daden komen en die moeten van onze beleidsmensen komen, die moeten van onze ministers komen. Daarom is de campagne Bomspotting in 2010 van cruciaal belang.

We zeiden het al, nu zaterdag 3 april is het Bomspotting. Maar het is ook meer dan dat. Julliezelf noemen het een doe-het-zelfactie!

Wel, de campagne Bomspotting is opnieuw gestart in december omdat we ervan uitgaan dat één actiedag niet genoeg is om onze beleidsmensen te overtuigen. Sinds december 2009 zijn er eigenlijk non-stop doe-het-zelfacties op en rond de militaire basis van Kleine Brogel. Wij zitten zelf niet mee aan de onderhandelingstafel, wij kunnen daar zelf niet over beslissen om die te verwijderen, maar we kunnen wel zichtbaar maken dat wat er daar op die militaire basis gebeurt, uiteindelijk illegaal is, want we hebben het Internationaal Gerechtshof dat een uitspraak heeft gedaan over het gebruiken van of het dreigen met kernwapens. Sinds december zijn er tientallen doe-het-zelfacties gebeurd van organisaties en groepen die actie hebben gevoerd. We zijn begonnen met Sinter Klaas, Sinter Klaas is op het militaire terrein geweest, heeft een kreet om hulp geslaakt en gelukkig hebben heel veel mensen daaraan gehoor gegeven. De doe-het-zelfacties hebben uitstraling gehad tot in de Verenigde Staten omdat een van de groepen bijvoorbeeld in de buurt van de nucleaire bunkers is geraakt, maar er zijn ook tientallen zangkoren die zijn gaan zingen in de buurt van de draad. Er zijn mensen begonnen met een tunnel te graven om tot aan de kernwapens te geraken. Ik kan het zo gek niet bedenken, het staat allemaal op www.bomspotting.be. Op 3 april is er een Europese actiedag tegen kernwapens, dat wil zeggen dat aan ongeveer alle kernwapenbasissen in Europa actiegevoerd wordt. En dan roept Vredesactie iedereen op om naar Kleine Brogel te komen, waar je kunt deelnemen op drie verschillende manieren. Ofwel doe je mee aan de actie van burgerlijke ongehoorzaamheid en ga je picknicken op de landingsbaan, ofwel kun je meedoen aan een wake, ofwel kun je zelf een actie bedenken die kadert binnen de geweldloosheidsprincipes.

Je zei het al, 2010 is een beslissend jaar voor de toekomst van de kernwapens, het wordt nu of nooit. In de eerste plaats is er in New York toch een heel belangrijke bijeenkomst waar gepraat wordt over de non-proliferatie!

De conferentie in New York is iets wat om de vijf jaar gebeurt, dus om de vijf jaar wordt er in New York vergaderd over de toepassing van het non-proliferatieverdrag. En één belangrijk element daarin is de ontwapeningsverplichting die in het non-proliferatieverdrag staat, dat men die eindelijk gaat toepassen. Dat betekent dat in 2010 een hele hoop landen, de NAVO, de VS, kernwapenstaten, een beetje kleur moeten bekennen of dat ze die hele retoriek over een kernwapenvrije wereld ook effectief in praktijk willen brengen, en dat zullen ze zichtbaar moeten maken op die conferentie in New York.

Een andere belangrijke speler op het terrein is de NAVO. Wie zegt kernwapens, zeker in ons geval, spreekt over de NAVO. Ook die NAVO moet in 2010 haar strategie gaan bepalen!

Dat heeft ze zelf besloten vorig jaar. Het strategisch concept is ondertussen tien jaar oud, dat is aan modernisering toe. Dat betekent ook dat alle onderwerpen, waaronder de nucleaire strategie, eigenlijk ter discussie komen en dat een Belgische regering – die vroeger zei van: ja, we mogen ons niet isoleren in de NAVO – het nu voorgeschoteld krijgt. De nucleaire strategie komt ter discussie, het is nu aan hen om heel duidelijk een positie te kiezen en te zeggen: we willen die hier niet meer. NAVO-landen, zelfs al zijn het zelf geen kernwapenstaten, hebben op die manier wel een heel belangrijke impact op dat hele proces van nucleaire ontwapening. Ook al valt de besluitvorming rond dat strategisch concept later, ze zullen toch wel ergens zichtbaar moeten maken in New York in mei, op de NPT-Reviewconferentie, welke intenties ze daarin hebben en hoever ze daarmee willen gaan.

Lidstaten van de NAVO hebben een belangrijke impact, zeg je, België is zo een van die landen. Welk standpunt zullen wij, de Belgen, daar dan innemen?

We merken ondertussen dat vijf landen, waaronder België, de nucleaire strategie geagendeerd hebben op de volgende ministervergadering in april. Welk standpunt er effectief zal worden verdedigd? Daar durft blijkbaar niemand echt uitspraken over te doen. Wij vragen duidelijk dat men voor een terugtrekking van die kernwapens ijvert en binnen de NAVO daar een heel duidelijk standpunt inneemt.

U zegt: wij vragen dat, maar ook het parlement, in 2005, heeft dat gevraagd!

Dat klopt! Er zijn al verschillende resoluties geweest, maar de eerste was in 2005, waarin het parlement duidelijk voorstelde dat de regering initiatieven nam binnen de NAVO om zijn terugtrekking te krijgen. Ondertussen is er bijvoorbeeld een brief aan Obama waarin dat gevraagd wordt, die op dit moment in het parlement circuleert en waar parlementsleden van ongeveer alle partijen hun handtekening onder gezet hebben. Dus je ziet in elk geval dat het politieke klimaat ernaar is om zo’n stap te zetten. Het zijn gewoon de eigenlijke beleidsmakers die nu aan het roer staan, die de moed moeten hebben om dat ook hard te maken binnen de NAVO.

Dat is zo’n beetje de sfeer, de gemoedsgesteldheid in België. Hoe is het in de andere Europese landen? Is daar diezelfde positieve houding, kunnen we vermoeden, voor die afschaffing van kernwapens?

Uiteindelijk is de eerste stap om positie in te nemen niet gezet door België maar wel door Duitsland. Bij de nieuwe Duitse regering heeft men in het regeerakkoord heel duidelijk ingeschreven dat men voor zo’n terugtrekking wou pleiten. Dat heeft een stuk mee de dynamiek in gang gezet. We merken dat er binnen Europa niet echt veel voorstanders meer zijn van die kernwapens, tenzij bijvoorbeeld in de Baltische staten, waar men nog behoorlijk bang is voor de Russische beer, zal ik maar zeggen. Maar ik denk dat men dan een beetje een verstandige discussie moet voeren. Kernwapens zijn daar helemaal geen verstandige oplossing voor. Er zijn een hele hoop andere manieren om met dat soort van problemen of angsten om te gaan en niet meer terug te grijpen naar de oude koudeoorlogsmethoden.

De praktische kant van de zaak: nu zaterdag 3 april, Bomspotting, Kleine Brogel. Mensen die belangstelling hebben, mensen die eventueel nog willen deelnemen aan de acties, waar kunnen die terecht?

Iedereen is welkom in Kleine Brogel vanaf 11.00 uur in het ontmoetingscentrum, dat is pal in het centrum van Kleine Brogel. Maar als je problemen hebt om daar met eigen vervoer te geraken, geen paniek: vanuit het hele land worden er tientallen bussen ingelegd, en op www.bomspotting.be vind je alle informatie over de verkoopplaatsen van bustickets, de vertrekuren, de vertrekplaatsen, enzovoort. Haast je naar zo’n verkooppunt, koop een ticket en zorg dat je er bent!

Afspraak dus op de terreinen van Kleine Brogel. Nu, de mensen die daarop afkomen, hoe ziet die hun dag eruit? Wat wordt er van hen verwacht?

Deelnemen aan de actiedag Bomspotting is iets anders dan gewoon gaan betogen in Brussel. Wie deelneemt aan een Bomspotting, die schrijft zich eerst in, die krijgt een uitgebreide briefing met praktische en juridische informatie en kiest dan aan welke actie hij of zij deelneemt. Want gaan picknicken op een militair terrein is een actie van burgerlijke ongehoorzaamheid, dat wil zeggen dat het sowieso ook een strikt geweldloze actie is, en dat is niet altijd evident voor mensen, maar de voorbije tien jaar is dat altijd zeer goed gelopen. Heel veel mensen hebben op voorhand bijvoorbeeld trainingen geweldloze actie gevolgd om zich voor te bereiden, maar ook als je dat niet gevolgd hebt, kun je nog altijd deelnemen op 3 april. Iedereen die deelneemt – of het nu is aan de actie van burgerlijke ongehoorzaamheid of aan een doe-het-zelfactie of aan de wake – ondertekent ook een geweldloosheidsverklaring waarin hij stilstaat bij het feit dat deelnemers op een strikt geweldloze wijze reageren, ook als ze bedreigd worden, ook als ze geconfronteerd worden met geweld. Ik denk dat dat toch wel een van de fundamentele aspecten is waardoor Bomspotting stevig in de schoenen staat, dat mensen in staat zijn om meer te doen dan alleen maar te betogen, maar dat ze in staat zijn om dat te doen op een strikt geweldloze wijze.

Tot zover nog Nicole en Hans van Vredesactie. Op bomspotting.be vind je alle informatie over de acties nu zaterdag aan Kleine Brogel.

“Universal soldier” van Buffy Sainte-Marie in een toepasselijke versie van Eric Anderson bij Bomspotting. Dat brengt ons bij “Leopold Flam. Een filosoof van gisteren voor een wereld van morgen”, een huldeboek over de eigenzinnige filosoof en vrijdenker Leopold Flam. Met daarin een 30-tal uiteenlopende bijdragen en getuigenissen van leerlingen, studenten en collega’s die hem aan den lijve hebben ondervonden. Gaande van Hubert Dethier, Jeannine Lambrecht en Jan Van den Brande tot Willem Elias en nog velen meer. Op 12 maart was er de presentatie van het boek en een huldebetoon. Wij waren erbij en haalden Ann Van Sevenant, Ivan Cloet en Willem Elias voor de microfoon over het hoe en waarom van het huldebetoon en het boek. En Ann Van Sevenant begint met een frappant fragment uit “Verleden en toekomst van de filosofie”, een van de vele boeken van Flam.

‘De persoonlijke onafhankelijkheid geschiedt door de zelfverwezenlijking die geen zin heeft zonder de eigen zelfverwezenlijking. Zodat de idee ‘mens’ groeit uit de wederzijdse activiteit van de individuen die naar de onafhankelijkheid streven. Het filosofisch leven wordt zo de innige, aanhoudende, denkende en deelnemende verwezenlijking van de menselijke vrijheid. Het vrije onderzoek wordt het gemeenschappelijke vrije zoeken naar de verwezenlijking van de onafhankelijke mens. Hoe zulks mogelijk is, is het thema van dit boek.’

‘… het thema van dit boek.’ Ann Van Sevenant, oud-studente van Leopold Flam, met een typerend stukje uit “Verleden en toekomst van de filosofie”, een van de vele boeken van Flam. Een markante en provocerende vrijdenker die in het huldeboek niet bekeken wordt vanuit een bepaalde nostalgie, maar vanuit zijn betekenis voor de vraagstelling van nu. Een filosoof van gisteren dus, voor een wereld van morgen. Willem Elias geeft uitleg bij de titel van het boek.

Dat is bijna eigenlijk al synoniem van Flam. Niettegenstaande hij zich baseerde op een toch grote verscheidenheid en in alle geval een grote belezenheid, een grote kennis, een grote eigen interpretatie van de geschiedenis van de filosofie … Want hij was vooral ook een historicus, die zijn historische basis nooit verloochend heeft. En die zei van: ‘Kijk, via de geschiedenis van de filosofie moet je natuurlijk … Geschiedenis, dat is ook dat nu, hé. Dus het gisteren en het nu, namelijk dat gisteren heeft maar zin in de mate waarin je het in een nu kunt hervertalen. En dat zit daar zeer sterk in. Maar in die mooie verscheidenheid aan filosofen had je ook filosofen aan wie hij een hekel had, hé, maar een aantal filosofen keerde toch altijd maar terug, en zo was hij toch altijd degene die via die filosofen toch wel zeer vrijdenkend was. Ik heb nu toevallig – en het is een mooie anekdote – een boekje herlezen, “De herhaling” van Kierkegaard. Een mooie nieuwe vertaling, door een brave professor geannoteerd, maar die toch uit zeer sterk christelijke hoek komt. En die er eigenlijk een brave filosoof van maakt. Die van Kierkegaard een pastoor maakt. Ik heb ook gelijktijdig de inleiding gelezen die Flam in 1958 geschreven heeft. Flam maakt terecht van Kierkegaard een vrijdenker. Wijst erop dat die man geen nood had aan hulp als hij op zijn sterfbed lag. Versta je? Dat hij daar eigenlijk niemand bij wou. Die wou hij ook niet, hé. Die was natuurlijk wel ergens dominee en zo van die zaken, maar die geeft altijd een volledige, vrijdenkende lectuur van zo’n filosoof. Want van Kierkegaard ofwel een interessante pastoor maken ofwel een interessante vrijdenker in ons gedachtegoed, dat is toch een belangrijke zaak.

Ja, de verschillende tussenkomsten die er zijn geweest, hommages die er zijn geweest, spreken uiteindelijk altijd maar over Flam als iemand die moeilijk te vatten is, iemand die moeilijk te typeren is. Maar een van zijn belangrijkste leerlingen, Hubert Dethier, noemt hem dan toch wel een soort van existentiële denker, een Vlaamse Sartre zelfs.

De twee zijn belangrijk. Enerzijds is hij natuurlijk een existentiële denker, is hij wel degene die het existentialisme voor veel mensen in Vlaanderen binnengebracht heeft, maar hij was vooral eerst ook een marxist. En het heeft een tijdje geduurd voordat er een soort verzoening kwam tussen dat idee van een individuele zingeving (existentialisme) en een maatschappelijke zingeving (marxisme). Want Flam was ook zeker Hegeliaan, hé. Dus die verzoening zit daar wel, zeer sterk, is haar kind … Maar de uitspraak van Hubert Dethier, ‘een Vlaamse Sartre’, is natuurlijk ook dat publieke van een Sartre. Het feit dat filosofen geen kamergeleerden zijn, hé. Dat filosofen op de barricades moeten staan, dat filosofen protest moeten voeren, dat filosofen eigenlijk – ja, ook weer die marxistische idee – de wereld niet moeten interpreteren, ze moeten die wereld veranderen. Je moet dat ook zo zien: het is niet alleen maar een soort volgeling van Sartre, want dat was hij zeker niet. Hij discussieerde met Sartre, voor de teksten van Sartre, maar vooral dat idee van de praxis – van ‘filosofie is theorie en moet ook theorie blijven’ naar ‘theorie is maar interessant als je die kunt realiseren’. En dat is eigenlijk sartriaans.

Precies, dat realiseren. Hoe zou Flam vandaag de dag daartegenover staan? Die filosofische praxis is inderdaad wel belangrijk, maar welke inhoud moet die dan krijgen vandaag de dag?

Wel, een van de grote voordelen van de filosofie is dat ze niet echt een inhoud moet krijgen. En dat ze een vraagstelling is. De vraag is eigenlijk een vorm. Daarom zijn de filosofie en de kunst ook zo verwant aan elkaar. Het zijn eigenlijk theologen en pastoors die inhouden geven. Filosofen geven geen inhouden. Die stellen de inhouden in vraag. En ik denk dat hij vandaag wel veel te vertellen zou hebben, want er is vandaag echt wel veel in vraag te stellen. Er is tegenwoordig geen linkse gedachte meer, hé. Flam heeft dat nooit beleefd. De tijd dat er geen linkse gedachte meer is … Hij zou vandaag gewoon zot worden, hé. Hij komt uit een generatie waar er te veel linkse gedachten – enfin te veel, nooit te veel, maar een grote verscheidenheid, hé, al die soorten marxismen, toen. Die heb je vandaag niet meer. Dat zie je niet meer, dat is vandaag bijna een soort marxistisch erfgoed, politiek gezien dan natuurlijk, hé. En ik denk dat hij daar zeer veel moeite mee zou hebben gehad, ja.

Willem Elias over de figuur van Leopold Flam. Een inspirerende filosoof, maar ook erg controversieel. Dat blijkt ook uit de uiteenlopende reacties op en in het huldeboek. Over de opzet van het boek en hoe het er gekomen is, praten we verder met redactielid Ivan Cloet.

Wel, Hubert Dethier, Jan Van den Brande en ikzelf hebben elkaar eigenlijk gevonden door een gemeenschappelijke interesse. Dat was Flam. En op een bepaald moment realiseerden wij ons dat in 2012 de 100-jarige viering zal plaatsvinden van Flam. Hij is geboren in 1912. We voelden ergens de nood om daar iets rond te doen. En het eerste idee van Jan Van den Brande was een huldeboek: ‘Laten we een huldeboek samenstellen’. En ja, op een bepaald moment – dat is nu meer dan een jaar geleden – zijn wij begonnen met het verzamelen van adressen van mensen van wie we dachten: oké, die hebben nog een interesse voor Flam. En zijn wij begonnen met Willem Elias te contacteren, anderen, een redactieraad samen te stellen, adressen te verzamelen en inderdaad die mensen aan te schrijven met het verzoek: ‘Wilt u meewerken, een bijdrage schrijven voor het huldeboek?’ Uiteindelijk hebben we van de ongeveer 70 personen die we aangeschreven hebben, een goede dertig gevonden die een bijdrage schreven om een huldeboek samen te stellen.

Dat betekent toch wel dat het om mensen gaat, de selectie van de mensen dan, voor wie Flam toch iets betekend heeft?

Wel ja, uiteraard, een bijdrage mocht geen afrekening zijn met Flam, hé. Maar een kritische beoordeling, een kritische benadering van het werk van Flam was natuurlijk oké. Dat was ook hetgeen Flam verlangt, denken we. Niet een slaafs volgen van wat hij zegt. Dus we hebben inderdaad mensen die welwillend staan tegenover het oeuvre van Flam, maar tezelfdertijd ook kritisch staan daartegenover.

Het gaat om verschillende generaties, ook van filosofen, moralisten, denkers en academici, maar ook mensen die Flam waarschijnlijk buiten de universitaire wereld ontmoet hebben?

Een aantal medewerkers zijn leerlingen van Flam, denk maar aan Hubert Dethier en Jeannine Lambrecht. Anderen zijn studenten die zijn colleges volgden, nog anderen zijn mensen die op een of andere manier in contact kwamen met Flam, toen zij al dertig of veertig jaar waren en als vrije student colleges volgden of door de lectuur van zijn werken door hem zijn geïnspireerd. Inderdaad.

Dan toch eens eventjes kijken naar die titel zelf: “Leopold Flam. Een filosoof van gisteren voor een wereld van morgen”. Hoe revelerend is dat eigenlijk over de figuur Flam?

Wel, Flam is iemand die – hoe zou ik zeggen? – de tijdgeest heel goed begreep en die een heleboel filosofen uit de geschiedenis van de filosofie in die tijdgeest verwerkte en doorzag. Maar die tijdgeest is volgens mij niet erg veel veranderd. Het gevaar van die tijdgeest is dat het vrije subject, het individu dreigt te worden verpletterd tussen de raderen van het consumentisme. Dus oké, hij is nu uiteraard een man van het verleden. Hij heeft geschreven na WO II, is een man die geleefd heeft in de tweede helft van de twintigste eeuw. Wij schrijven, wij publiceren eigenlijk voor de toekomstige generaties, voor de samenleving die zich nu ontwikkelt. En die in essentie nog altijd een gevaar is voor het subject. Dus in die zin is hij een filosoof van gisteren, maar eigenlijk blijft hij actueel. Dus voor de samenleving van vandaag, van morgen.

“Leopold Flam. Een filosoof van gisteren voor een wereld van morgen”. Ivan Cloet over het waarom van het huldeboek voor Leopold Flam. Dat werd uitgegeven bij de VUB-Press en is te bestellen via Dit e-mail adres is beschermd door spambots, je hebt Javascript nodig om dit onderdeel te kunnen bekijken . En ook even meegeven dat er plannen zijn voor een bloemlezing uit het werk van Flam. Voor wie daarop niet kan wachten, is er alvast op 20 april een lezing door Hubert Dethier. Informatie daarover vindt u op de website van UPV. Iets om niet te missen …

Zo, daarmee zijn wij bij het einde van dit HVW. Uw bedenkingen en vragen kunt u kwijt op onze redactie: HVW, Lange Leemstraat 57, 2018 Antwerpen. Telefoneren kan er op 03 233 70 32. En uiteraard is er ook de website: h-vv.be. Doorklikken als u deze uitzending nog eens wilt beluisteren.

Wij gaan eruit met muziek van Mas Cuerda, maar volgende week zijn wij er weer. FS heeft dan een gesprek met antropoloog Karel Arnaud over Congo, naar aanleiding van de Paul Verbraekenlezing. We kijken ook terug op de cyclus over kinderen en het levenseinde die onlangs plaatsvond aan de VUB. Volgende week maandagavond dus, meteen na de nieuwsflash van 20.00 uur op Radio 1. Graag tot dan. Daaag.