| Ahatani - Tim Jackson |
|
HVW 20.09.10 Ahatani Tim Jackson Opname: 16.09.10 Uitz.: 20.09.10 Samenst.: KVD/FS Muziek: 30” Signe E. Clapton E. Clapton 945024-2 40” Voukephalos S. Spanoudakis S. Spanoudakis SSCD 11 1’00” Paradetas L.R. de Ribayaz The Harp Consort 05472 77810 2 Goedenavond en welkom bij HVW. Op 22 september komt Tim Jackson in Antwerpen zijn boek “Welvaart zonder groei” voorstellen. FS praat erover met organisator Dirk Holemans van denktank Oikos. Maar we hebben ook Katrien Van Hecke en haar jeugdboek “Ahatani”. Een verhaal over een complot tegen hogepriesteres Enheduanna, het Gilgamesjepos, feminisme en een strijd om religieuze macht. Een boek dus met meer dan één dubbele bodem. En daar beginnen we mee. 'Onthou van het hele verhaal vooral dit: Gilgamesj laat zich niet ringeloren door de godin Inanna. Geen man buigt voor een godin. 'En geen vrouw voor een god?' vulde ik logischerwijze aan. Hij keek me verbeten aan. 'Godinnen zijn minderwaardig. Wat op aarde is, geldt ook in de hemel. Vrouwen hebben minder kracht, minder spieren, minder vechtlust, minder … van alles. En toch willen vrouwen macht! Steeds meer macht! Over mijn lijk dat Inanna de belangrijkste godheid van de Sumerische steden wordt. Over mijn lijk dat de priesteressen de tempelmacht naar zich toe halen. Al heeft Enheduanna het slim bekeken: als liefdesgodin kan Inanna alleen door hogepriesteressen bediend worden. Als Inanna de belangrijkste godheid zou worden, komt het ambt van hogepriesteres boven dat van hogepriester te staan. De opmars van priesteressen moet gestuit worden. Ik hoop dat er ooit een tijd aanbreekt dat er van priesteressen en van godinnen geen sprake meer is.' Katrien Van Hecke met een stukje uit haar jeugdboek “Ahatani of het geheim van het oudste verhaal”. En dat oudste verhaal is Gilgamesj, het Sumerische epos van zowat 2100 vóór onze tijdrekening waaruit ook de auteurs van de latere Bijbel inspiratie zullen halen. In het epos is koning Gilgamesj een halfgod, maar sterfelijk. En te streng voor zijn volk. Om Gilgamesj tot inkeer te brengen, stuurt de Hemelstier Anu hem de wildeman Enkidoe. Deze laatste vecht met Gilgamesj, maar verliest. Toch worden zij vrienden en gaan op avontuur. Zij doden Humbaba, de demonische beschermer van het cederwoud, en Anu de Hemelstier, vader van de liefdesgodin Ishtar. De andere goden wreken deze godenmoord en maken Enkidoe sterfelijk. Gilgamesj krijgt angst voor de dood, treurt om Enkidoe en gaat op zoek naar het eeuwige leven. Hij krijgt de kans om ook onsterfelijk te worden, maar verspeelt die en blijft dus sterfelijk. Het Gilgamesjepos dus. Niet zomaar een verhaal, maar het leert ons heel wat over de rol van de godsdienst in de eerste stadstaten in Mesopotamië. Katrien Van Hecke plaatst het epos centraal in haar jeugdboek “Ahatani”, een verhaal over macht, godsdienst en feminisme. Maar ook over hoe het polytheïsme veranderde in mannelijk monotheïsme, de eerste aanzetten tot vrijzinnige opstandigheid en de godsdienstige én wereldlijke machtsstrijd tussen priesteressen, priesters en koningen. Maar waarom precies die belangstelling voor Gilgamesj? Katrien Van Hecke. Goh, het is al sinds ik 18 was, toen ik op de universiteit, waar ik geschiedenis heb gestudeerd, een stuk over dat verhaal in een cursus filosofie hoorde vertellen. Het Gilgamesjverhaal is eigenlijk niet zo bekend. Veel mensen hebben misschien de naam Gilgamesj al gehoord, maar kennen het verhaal niet. Daarom heb ik het vrij integraal, zonder postmodern te doen, zonder erin te hakken en te snijden, eigenlijk vrij getrouw weergegeven in hoofdstukjes. “Ahatani” is in de eerste plaats een avonturenroman, maar ik heb er het oude verhaal zo in hoofdstukjes in verweven. Het zijn eigenlijk twee spannende verhalen die door elkaar geweven worden, hé. Dus het verhaal van Ahatani zelf, maar ook het Gilgamesjepos dat daar een centrale rol in speelt. Er zitten vrijzinnige elementen in dat Gilgamesjepos. Dat is wel verrassend, hé. Als je teruggaat naar die periode, zou je dat niet verwachten. Ik denk dat vrijzinnigheid van alle tijden is. Gilgamesj, eigenlijk samen met Enkidoe, stelt ook een vrijzinnige daad. Ze zullen twee wezens doden die door de goden beschermd zijn. De Hemelstier, en ook Humbaba, dat monster dat het cederwoud moet bewaken. Er is eigenlijk nog een derde vrijzinnige daad: de godin Inanna kijkt naar beneden, ziet Gilgamesj, die net zijn haren heeft gewassen, en ze vindt hem meteen een enorme spetter. En ze vraagt het aan bij Gilgamesj. Maar Gilgamesj laat haar een blauwtje lopen. Hij zal nog wat verder gaan. Hij zal ook serieus de spot met haar drijven. Dat is eigenlijk de derde vrijzinnige daad die Gilgamesj zal stellen. En toch wordt hij niet gestraft. Enkidoe wordt gestraft. Die zal sterven, die moet sterven, maar Gilgamesj kan ermee wegkomen. Als je het gaat lezen, krijg je op een bepaald ogenblik de indruk: dit is een soort van godsdienstoorlog, een machtsstrijd binnen bepaalde godsdiensten om de macht te verwerven. Een beetje dubbel : aan de ene kant de evolutie naar monotheïsme, naar eengodendom, en aan de andere kant ook de verhouding tussen mannelijke en vrouwelijke goden. Kun je daar echt wel gewagen van een soort van godsdienstoorlog? Wel, Inanna wordt bespot. En normaal gezien, in de meeste verhalen, worden goden niet bespot. Maar Gilgamesj bespot de godin Inanna – in sommige andere verhalen is het Ishtar, maar eigenlijk zijn het twee dezelfde godinnen, hé. Inanna bij de Sumeriërs is Ishtar bij de Akkadiërs. In het feit dat ze kan worden bespot zonder dat Gilgamesj gestraft wordt, zien sommige weten-schappers de eerste kiemen van een meer naar voren schuiven van de mannelijke goden, dus het godenpantheon wordt vermannelijkt. En de eerste verhalen op kleitabletten zijn teruggevonden in 2100. We zien in de achttiende eeuw vóór onze tijdrekening dat er een centrale godheid is: Marduk. Bij de Assyriërs zal het de god Assur worden. Van de godinnen wordt nog een beetje gesproken, maar die hebben nog bijrolletjes. Ook de andere goden, mannelijke goden, zullen een klein beetje op de achtergrond komen, en zo stilletjes aan evolueren wij uiteindelijk naar monotheïsme. Hoe zou je dat soort van fenomenen, die ontwikkelingen, verklaren? Mijn eerste aanzet om dat boek te schrijven, was kijken of je de positie van de gewone vrouw kon spiegelen aan de positie van de godinnen. Je kunt het merken aan de verhalen. Nu, waarom dat zo is? In ieder geval zal de macht van de vrouwen achteruitgaan. En in de tijd waarin mijn verhaal zich afspeelt – dus 2300, laten we makkelijk stellen – had je een hogepriesteres Enheduanna, die zeer veel macht had. Zij heeft ook het hogepriesterschap ingesteld in verschillende stadstaten. We zullen zien dat dat 100 jaar heeft blijven bestaan, er zullen blijvend hogepriesteressen zijn. Maar je merkt dat de hogepriesters meer macht zullen krijgen. De mannen zullen steeds meer macht krijgen, als we kijken naar de wetten. De vrouwen hadden uiteindelijk, zoals je weet, de Codex Hammourabi, die dateert uit de achttiende eeuw vóór onze tijdrekening. En ja, de mannen hadden meer macht dan de vrouwen. Waarom meer en meer naar één god? Het heeft te maken met de macht van de priesters. In de commentaren en de woordverklaringen die je in het boek ook hebt opgenomen, en die toch wel belangrijk zijn om ook het verhaal en de situatie te begrijpen, uiteraard, stel je de vraag: waarom is bij geen enkele monotheïstische godsdienst de god een vrouw geworden? Kun je dat verklaren? Als we naar het begin van de stadstaten gaan, dan hadden vrouwen eigenlijk meer macht. Als we bijvoorbeeld tot 6500 vóór onze tijdrekening teruggaan, naar het begin van de landbouw, toen was er kleinschalige akkerbouw. De vrouwen hadden gemeenschappelijke grond en bewerkten die met graafstok-ken. Het was natuurlijk zeer moeizaam, en door de verdroging van het klimaat is de landbouw grootschaliger geworden, en grotere ontginningen betekenden dat mannelijke spierkracht vereist was. Eigenlijk is het zo dat mannen dan ingeschakeld werden in de landbouw. Er waren voedseloverschotten, die de mannen moesten bewaken. Men verwachtte daardoor ook een centraal bestuur en men ziet dat er dan een elite ontstond. En eigenlijk zijn vrouwen meer en meer teruggetrokken, zijn ze minder economisch betrokken geworden. Zodra er privébezit was, wilden de mannen dat hun bezit geërfd werd. Ze moesten dus zeker zijn dat hun kinderen van hen waren en daarom moesten vrouwen kort gehouden worden. Toch noem je Enheduanna, de hogepriesteres dan, een prinses eigenlijk ook tegelijkertijd, ‘een van de belangrijkste vrouwen uit de geschiedenis’. Ja, het is omdat zij de eerste bij naam bekende auteur is. Dus dat is geen man. De eerste die gezegd heeft: ‘Kijk, deze tekst heb ik geschreven en ik zet er mijn naam onder, Enheduanna’. En het was een vrouw. Ze was de dochter van Sargon, de grote koning die Sumerië en Akkadië samengebracht heeft. Het was ook een zet van hem om dochters en zonen op belangrijke posities te zetten. Daardoor is zij hogepriesteres in Ur geworden. Dus haar macht is toch wel een beetje geïnstitutionaliseerd door haar vader. Zij heeft onder andere tempelliederen geschreven voor de godin Inanna, en die liederen zijn 500 jaar bewaard geworden op kleitabletten en altijd overgeschreven en als voorbeeld gesteld voor andere dichters. Zij heeft er ook voor gezorgd dat het ambt van hogepriesteres een institutie werd, dat het doorgegeven werd. Zeker 200 jaar is dat bewaard gebleven. Ze heeft ervoor gezorgd dat de Sumerische godin Inanna en de Akkadische godin Ishtar één godin werden. Zij heeft aan syncretisme gedaan. Het was wel een beetje in de kaart spelen van haar vader, die wou dat de Sumerische steden bezet werden gehouden en dat de cultuur in elkaar overging. Eventjes terug naar het boek. Het heet “Ahatani en het geheim van het oudste verhaal”. Kun je dat geheim verklappen? Nee, het is de bedoeling dat het boek nog gelezen wordt. Het oudste verhaal is natuurlijk Gilgamesj. Maar voor dat geheim zul je het boek beter zelf lezen, denk ik. Anders is er geen aardigheid meer aan. Katrien Van Hecke over “Ahatani en het geheim van het oudste verhaal”. Een jeugdboek rond het Gilgamesjepos en met vele dubbele bodems. Lezen dus, en niet alleen voor het geheim. Uitgegeven bij Lannoo. Daar zijn nog andere boeken van Katrien Van Hecke uitgegeven. Zo meteen FS in gesprek met Dirk Holemans over Tim Jackson. Maar eerst muziek. Dat doen we met Luz Y Norte. Tim Jackson komt op 22 september naar Antwerpen om de vertaling van zijn nieuwste boek “Welvaart zonder groei” voor te stellen. Hij komt naar hier op uitnodiging van de denktank Oikos. Aan Dirk Holemans, coördinator van die denktank, vroegen we om auteur Jackson even te situeren. Tim Jackson is professor in Engeland aan de universiteit van Surrey en is vooral bekend om zijn werk over duurzaamheid. Als professor economie heeft hij altijd grenzen van zijn discipline overschreden. Hij is ook directeur van een onderzoeksgroep die onderzoek doet naar levensstijlen, consumptie, ecologie. Dus ik denk dat het de brede kijk op de samenleving is wat hem typeert, waarbij hij dan toch ook de deskundigheid heeft van een professor economie. Hij is ook voorzitter van de Britse commissie duurzaamheid, die in 2009 toch wel een baanbrekend rapport heeft uitgebracht met dezelfde titel “Prosperity without growth”. Het is misschien wel een leuke anekdote dat, toen Downing Street de kladversie daarvan kreeg, ze alles heeft gedaan om de publicatie ervan te voorkomen omdat de boodschap toch wel haaks stond op de mainstream economie. In “Welvaart zonder groei”, dat is dan de Nederlandse vertaling van het werk van Jackson, stelt hij de vraag naar een nieuw macro-economisch model, maar dan een model dat welvaart kan creëren zonder noodzaak van de klassieke economische groei. Voor veel economen, en je zinspeelde er al op, komt dat neer op het verzoenen van water en vuur! Inderdaad, en ik denk dat dit de grote meerwaarde is van het boek. De reden waarom we het vertaald hebben, is dat Jackson het dilemma schetst waarin we vastzitten, en nadien ook hoe we eruit geraken. Maar het dilemma is eigenlijk eenvoudig: binnen het huidige systeem hebben we economische groei nodig om inkomsten te verwerven voor de staat, belastingen, en om zo de welvaarts-staat in stand te houden. Maar dat is ecologisch onhoudbaar. Anderzijds gewoon de economie laten krimpen wegens ecologische eisen, dan krijg je een onstabiele samenleving. Dus we zitten volledig vast in dat dilemma, en de twee actoren, de twee partijen in onze samenleving hebben wat het huidige model betreft gelijk als ze zeggen dat het niet ecologisch verantwoord is om nog te groeien, maar het is ook economisch niet stabiel om te krimpen. Vandaar dat hij zegt dat we binnen een termijn van twintig, dertig jaar de evolutie moeten maken naar een andere economie die welvaart realiseert zonder die economi-sche groei. Want anders stevenen we af op een van de vele barrières waaronder de ecologische grenzen weleens diegene kunnen zijn die we het eerst gaan tegenkomen. Dan gaat het niet alleen over klimaat, maar ook over biodiversiteit en grondstoffenschaarste. Dit zijn de elementen die hij aanhaalt om te zeggen: gewoon denken van we doen verder zoals we al decennia bezig zijn, dat gaat gewoon niet meer. De economische en financiële crisis is eigenlijk een opportuniteit, een kans, om nu werk te maken van die trendbreuk. Natuurlijk, dat doe je niet in een-twee-drie, en wat Jackson in het boek schetst, is een agenda hoe we die transitie kunnen maken. Voor hem bestaat die uit twee grote wegen: één, die macro-economie hervormen, anderzijds de dwingende logica van consumentisme doorbreken. En ik denk dat wat het eerste betreft, die andere economie, dat macro-economische model, hij daarin echt vernieuwend is. Dat het ook een van de eerste boeken is waar macro-economisch denken toegankelijk wordt gemaakt voor een breed publiek. Wat hij zegt, is: we hebben nood aan drie zaken om onze economie in zijn geheel, dat is de macro-economie, te veranderen. Ten eerste moeten we een overgang maken van nu, de consumptie van goederen, naar meer diensten, buurtactivi-teiten, sociale activiteiten, die koolstofarm zijn. Heel concreet kan dat gaan van een lokaal gezondheidscentrum naar een fietsherstelplaats, en zo verder, maar, voegt hij eraan toe, en daarin is hij econoom, het grote verschil met die diensten die nu reeds bestaan, is dat men daarvan de productiviteit niet kan opdrijven zoals in een klassieke fabriek. Dat betekent dus dat, als we ervoor kiezen om die diensten te stimuleren, we zullen moeten leren leven met een constante productiviteit, en dus ook een verlaagde groei. Ten tweede, zegt hij, moeten we werk maken van een andere soort investeringen, ecologische investeringen. Dat kan gaan over openbaar vervoer, maar ook over bijvoor-beeld bebossing, het opwaarderen van ecosystemen. Welnu, deze investerin-gen hebben een langere looptijd, een andere return on investment, en in economische termen, als je denkt aan herbebossing, zul je misschien daar in tien jaar tijd economisch niets uit halen, maar ze zijn wel essentieel om in de toekomst onze samenleving en ook onze economie levend te houden. Dus we hebben nood aan een andere soort investeringen. Ten derde moeten we heel snel de transitie maken naar schone technologieën. Het is bijvoorbeeld wraakroepend dat we nog steeds steenkoolcentrales bouwen om elektriciteit op te wekken. We moeten echt alles wat we in huis hebben aan technologische kennis implementeren, toepassen, en niet alleen hier, maar ook in de derde wereld. Daarvoor pleit hij voor massaal investeren in de derde wereld om daar die technologische transitie te kunnen realiseren. Dat is theorie, dat klinkt allemaal heel mooi, maar in wezen komt het er toch voor een groot stuk op neer dat wij moeten afkicken van onze consumptieverslaving! Dat is juist! Wat Jackson vaststelt in zijn analyse, is dat we de voorbije dertig jaar als samenleving, maar ook als individu, steeds minder hebben gespaard, steeds meer zijn gaan consumeren en eigenlijk ons spaargeld hebben opgesoupeerd en ons meer en meer in de schulden hebben gestoken. Wat hij zegt, is dus: we moeten opnieuw als samenleving, en misschien ook als gezin, leren sparen, en dat spaargeld investeren in de toekomst. Dat betekent dus heel concreet dat hij bijvoorbeeld zegt dat de overheid groene staatsobligaties zou moeten uitschrijven. Als gezinnen daarop intekenen, gaan ze een stukje sparen en niet consumeren, en met dat geld kan de overheid investeringen doen die ten goede komen aan de hele samenleving. Dat gaat over openbaar vervoer, dat kan gaan over een totaal ander energienetwerk dat hernieuwbare energie bevoordeelt. Dus het is inderdaad een hele switch van enkel een focus op het individu, die privéconsumptie, naar meer publieke investeringen die het algemeen belang ten goede komen. Ik denk dat dit ook een heel krachtige manier van redeneren is voor een econoom, namelijk jouw economie denken met het oog op het algemeen belang. Zoals je daarnet al zei, gaat de meeste dreiging uit van de klimaatverandering, maar dat is niet het enige probleem. Ook Jackson denkt aan bijvoorbeeld problemen in verband met de biodiversiteit en grondstoffen. Ook spreekt hij over oorlogen, en massale migratie! Inderdaad, klimaatwijziging is heel belangrijk, maar je mag niet denken dat het het enige probleem is op het vlak van ecologie. Waar Jackson als econoom heel wat aandacht aan besteedt, is de schaarste aan grondstoffen. Onder meer de cementproductie is de laatste tien, twintig jaar ongeveer verdubbeld. Ook het gebruik van ijzer, koper en nikkel is erg gestegen en dat betekent dat, als we gewoon voortdoen zoals we nu bezig zijn, en vooral als we denken aan de zich snel ontwikkelende landen als China en India, we binnen tien, twintig jaar met een grote schaarste zullen zitten. Dat betekent dus: denken dat we gewoon verder kunnen consumeren zoals we nu bezig zijn, ja dan lopen we tegen een frontale muur aan van exploderende prijzen. Dus ook daar moeten we de economie grondstofarmer maken. De recente financiële crisis toonde aan dat we leven in een dolgedraaid model. Verandering zal dan ook in de eerste plaats moeten komen, zegt Jackson, van de hervorming van de financiële sector! Het is de financiële sector die zorgt dat er geld beschikbaar is, ten eerste, en twee, waarvoor dat geld kan worden aangewend, wat rendabel is. Het is duidelijk dat bij de huidige manier van werken geld vooral rendabel is als speculatie, dus los van economisch en maatschappelijk zinvolle activiteit. Vandaar dat we ook die financiële sector opnieuw moeten hervormen zodat we als samenleving weer zeggenschap krijgen waarin het geld wordt geïnvesteerd. Dat betekent dus een hele hervorming die veel verder gaat dat wat heden ten dage wordt beslist. Om één voorbeeld te geven: speculatie die tot niets dient, zoals short selling, wil Jackson gewoonweg verbieden. Anderzijds is hij voorstander van de taksen, zoals de Tobintaks of de transactietaks. Dat zijn absoluut noodzakelijke maatregelen om ervoor te zorgen dat geld opnieuw een maatschappelijke functie gaat vervullen. Eigenlijk komt het ook neer op een soort van democratisering van de financiële wereld, als ik je zo hoor! Absoluut! En ik denk dat dat ook een belangrijk inzicht is. We zullen de samenleving niet kunnen veranderen als we niet de grote budgetten en investeringen anders kunnen oriënteren. Je kunt als individu in je eigen gedrag dingen proberen te wijzigen, maar als er geen andere infrastructuren komen, denk aan een energienetwerk voor hernieuwbare energie, denk aan meer openbaar vervoer, ja dan bots je als individu tegen een muur. Dus het heroriënteren van die investeringen, het daarvoor ter beschikking stellen van grote sommen geld, is absoluut een noodzakelijke voorwaarde. Nu 22 september komt Tim Jackson naar Antwerpen. Kun je zeggen waar en wanneer we hem kunnen zien en horen? Hij komt naar het Zuiderpershuis in Antwerpen. In de namiddag hebben we een congres waar hij in discussie gaat met Alma De Walsche van MO-Magazine, met professor Koen Schoors van de Universiteit Gent en Jim Williame van Ecopower. Nadien is er nog een panelgesprek waar we aan Wouter Van Besien, voorzitter van Groen!, Peter Tom Jones van de Universiteit Leuven, en ook Eric Goeman van Attac vragen: wat kun je nu doen met die ideeën? Voor mensen die liever ’s avonds komen, hebben we nog een avondlezing om halfnegen, waar Tim Jackson een lezing geeft en nadien in debat gaat met Toon Vandevelde, professor aan de K.U.Leuven. Tot zover nog Dirk Holemans over Tim Jackson naar aanleiding van zijn bezoek aan Antwerpen. Alle informatie daarover vind je ook op www.oikos.be. Dank je wel, Frank. Met uw reacties kunt u terecht op onze redactie: HVW, Lange Leemstraat 57, 2018 Antwerpen. Telefoneren kan er op 03 233 70 32. En uiteraard is er ook de website: h-vv.be. Doorklikken als u deze uitzending nog eens wilt beluisteren. Zo, wij gaan eruit met muziek van Stamatis Spanoudakis, maar volgende week zijn wij er weer. Met een bijdrage van het VF over “Haiku” en een gesprek met Dirk Verhofstadt over de Kerk in opspraak. Volgende week maandagavond dus, meteen na de nieuwsflash van 20.00 uur op Radio 1. Graag tot dan. Dáág. |
