| 50 jaar de pil - Frans Boenders over Oost en West |
|
HVW - HVR
Uitz.: 02.08.10
Opname: 02.07.10
Samenst.: KVD/FS
50 jaar de pil / Frans Boenders over Oost en West
Beginwijs
--
Goedenavond luisteraar en welkom in HVW.
Vandaag, later in de uitzending, praten we met Frans Boenders over Oost en
West, over verlichting en verlossing, over bewustzijn en over China en India.
Maar starten doen we met vijftig jaar de pil. Karel, jij sprak erover met
Marleen Temmerman.
‘Over het algemeen denk
ik dat het voor de pil positief doorweegt, als je die in de weegschaal zou
leggen om te kijken naar gezondheidsindicatoren. De pil heeft eigenlijk een
revolutie teweeggebracht, voor vrouwen dan voornamelijk als heel belangrijk
voorbehoedsmiddel. Maar de pil is ook een middel dat vrouwen de mogelijkheid
geeft om te beslissen over hun eigen procreatie (voortplanting) en
seksualiteit. Dat heeft de generatie van na de oorlog enorm getekend. Op alle
mogelijke vlakken.’
‘50 jaar de pil heeft de generatie
van na de oorlog enorm getekend…’ Marleen Temmerman over het belang van de pil
voor de emancipatie van de vrouw. Tenminste in de westerse samenleving. Maar in
de loop van 50 jaar heeft die pil alvast een enorme impact gehad: sociaal,
economisch, maar ook religieus. En, vooral misschien, op het vlak van de
seksuele moraal. Want genieten van seks zonder angst kón. Maar de pil was,
ondanks alle vooroordelen, ook goed voor de gezondheid van de vrouw en kwam
nota bene aanvankelijk op de markt als, een beetje hypocriet toch, een
medicament.
Niets dan voordelen,
lijkt het dus, maar toch… Want de pil geraakte niet bij álle vrouwen. En een
uitgestelde kinderwens kan dan weer tot vruchtbaarheidsproblemen leiden.
50 jaar de pil, we
praten erover door met Marleen Temmerman. En zwangerschap is dan meestal wel
een zaak van twee, toch blijft vooral de vrouw verantwoordelijk voor een
eventuele zwangerschap. Alle kwakkels over een mannenpil ten spijt. Alhoewel…
Want mede door aids is er nu ook de terugkeer van het condoom. En, Marleen
Temmerman, een gedeelde verantwoordelijkheid, misschien?
Het is uiteindelijk wel de verantwoordelijkheid van de vrouw, maar ik pleit
er wel voor dat beiden hun verantwoordelijkheid nemen. In de zin van: het is
ook goed voor de jongen of de man om daarover mee te denken en om verantwoordelijkheid
te nemen. Niet alleen om een ongewenste zwangerschap te voorkomen, maar ook om
hiv en andere seksueel overdraagbare aandoeningen te voorkomen. Daar heb je
condooms voor en zo. Dus het is eigenlijk wel een verantwoordelijkheid van
beiden, maar als het erop aankomt van: ‘Ik wil niet zwanger worden’,
bijvoorbeeld, dan is het toch voornamelijk de vrouw die die
verantwoordelijkheid moet nemen.
Zwangerschapspreventie
was vroeger meer gelinkt aan het gebruik van het condoom. De pil is er gekomen.
Dat maakt het voor de man iets gemakkelijker om het condoom niet meer te
gebruiken. Maar dat heeft toch wel een beetje gewogen, denk ik, op
aidspreventie?
Voor een stuk wel. Men is opnieuw het belang van het condoom gaan
waarderen. De methode, het double Dutch zoals men dat noemt, waarbij men dan de
pil gebruikt én een barrièremiddel, het condoom, is eigenlijk ideaal om én
ongewenste zwangerschap én ongewenste effecten van seksuele contacten te
vermijden. Als gevolg van hiv is het condoom weer in de belangstelling komen te
staan. Nu, bij mensen die het condoom consequent gebruiken, is dat een zeer
goed voorbehoedsmiddel. Maar dan moet het meisje of de vrouw afhangen van het
feit of de man het condoom gebruikt, en hoe hij dat gebruikt. Of hij dat
zorgvuldig gebruikt. En daar gebeuren weleens accidentjes mee.
De pil heeft uiteraard
een verworven positie in de westerse samenleving, laten we maar zeggen. Maar
men zou ook kunnen gaan kijken naar sociale groepen die toch nog uit de boot
vallen, die niet genoeg informatie krijgen of die niet de mogelijkheden hebben
om precies hun contraceptie op deze manier te gaan regelen. Aan welke groepen
kan men zo ongeveer denken?
Ja, wij voeren een heel goede contraceptiepolitiek, hé. In België geeft 80%
van de vrouwen die een voorbehoedsmiddel wensen te nemen, de voorkeur aan de
pil, hoewel dat wel iets terugloopt momenteel. Men zoekt alternatieven. Maar in
andere landen is dat eigenlijk niet het geval. In Japan bijvoorbeeld wel; daar
is de pil verboden geweest tot voor kort. Maar terug naar Europa… Ook in onze
eigen samenleving en ons eigen land zie je dat voorbehoedsmiddelen over het
algemeen toch nog altijd buiten het bereik zijn van een aantal groepen, ondanks
alle mogelijke inspanningen die we al gedaan hebben. Ik denk aan heel jonge
meisjes, tieners bijvoorbeeld, maar ook aan allochtonen. Meisjes die de weg
naar de hulpverlening niet vinden. Want om een pil te krijgen, moet je nog
altijd een doktersvoorschrift hebben. Dat is voor sommigen toch nog een
drempel, ja.
U hebt eventjes
verwezen naar allochtone groepen in België die uit de boot vallen. Wat is de
problematiek daar eigenlijk? Hoe komt het dat zij uit de boot vallen?
Wij hebben al een paar feministische golven achter de rug, maar zij moeten
toch nog een wegje afleggen daar. Voor hen is de sociale controle op
seksualiteit groter dan voor onze jeugd. Dus het is ook moeilijker voor hen om
naar een dokter te stappen. Ze moeten dan misschien al gaan met de SIS-kaart
van hun ouders, ze moeten daar geld voor vinden, ze moeten die
voorbehoedsmiddelen kopen en zo. Dus daar zijn een aantal drempels waardoor het
niet zo makkelijk is. Als je nu kijkt naar het aantal ongewenste zwangerschappen
in België, dan zie je dat het aantal abortussen lichtjes toeneemt. We zijn de
besten in de wereldrangschikking, wij hebben dus het minste aantal abortussen
per aantal vrouwen die zwanger kunnen worden enzovoorts. Maar we zien toch nog
een lichte toename van het aantal ongewenste zwangerschappen, voornamelijk bij
jongeren. En als je dan kijkt bij die jongeren, is het toch wel hoofdzakelijk
bij allochtonen of bij kwetsbare vrouwen en meisjes.
In België bestaan er
ook nog altijd vooroordelen t.a.v. de pil. De verhalen gaan erover dat de pil
kankerverwekkend zou zijn, dat men zou verdikken, dat men gespannen borsten zou
krijgen, dat het zou aanzetten tot echtscheidingsproblematieken enzovoorts. Wat
klopt er eigenlijk allemaal van de vooroordelen die er bestaan t.a.v. de pil?
Woh, die laatste vooroordelen, of het aanleiding geeft tot echtscheiding en
zo, dat heb ik eigenlijk nooit bewezen gezien, maar er zijn natuurlijk enkele
zaken die we toch wel goed moeten opvolgen. In de pil zitten er hormonen, progesteron
en oestrogeen. Oestrogeen kun je in verband brengen met borstkanker. En men
heeft gezien dat er wel een verhoogd risico is op borstkanker, bij de
allereerste pillen, die 50 jaar geleden op de markt kwamen, omdat die zeer hoog
gedoseerd waren in oestrogenen. Die zijn niet te vergelijken met de huidige
laag gedoseerde pillen. Maar men kan tegenwoordig eigenlijk niet zeggen dat de
pillen die we vandaag voorschrijven, zeker geen verhoogd risico hebben. Het is
nooit aangetoond, maar misschien zullen we daar over 30 jaar anders over
praten. Het is geen reden om momenteel ongerust te zijn of om de pil te
stoppen. Maar het is wel een reden om dat verder goed te blijven opvolgen en
verder onderzoek te blijven doen. Dus we moeten verder ook zoeken naar alternatieven.
Want naast de pil heb je ook heel goede alternatieven. Je hebt tegenwoordig ‘de
pil’, tussen aanhalingstekens, een soort vaginale ring waarbij je slechts een
heel kleine hoeveelheid van diezelfde hormonen die je in de pil hebt, inbrengt
in een ringetje dat je in de vagina kunt inbrengen en waar het dus onmiddellijk
werkt op de baarmoeder en op de eierstokken. Zo heeft men dus een lagere dosis
nodig voor hetzelfde goede effect.
Verwacht u eigenlijk
veel van de ontwikkeling van dat lichaamseigen oestrogeen waar men toch nog
altijd mee bezig is? Medisch gesproken dan…
Verder onderzoek moet uitwijzen of dat nu een belangrijk verschil uitmaakt.
Wat er wel benadrukt moet worden, is dat de pil naast alle voordelen op gebied
van gezinsplanning ook enkele andere medische voordelen heeft. Je moet dat
allemaal in de weegschaal leggen. Bijvoorbeeld vrouwen die de pil nemen, hebben
minder overvloedig bloedverlies, hebben ook minder kans op enkele kankers, pijn
bij de menstruatie, endometriose, cystevorming. Een aantal medische problemen
vermindert dankzij de pil. Dus het heeft ook wel een heleboel
gezondheidsvoordelen naast het voorkomen van een ongewenste zwangerschap.
Er is nog een ander
probleem dat ontstaan is en dat vooral door fertiliteitsspecialisten werd
gesignaleerd, namelijk het uitstellen van zwangerschappen zou er ook toe leiden
dat men op langere termijn ook minder gemakkelijk kinderen gaat krijgen. Dus
die uitgestelde kinderwens… Bijvoorbeeld iemand als Paul Devroey zal zeggen:
‘Dat is geen goede zaak.’
Daar heeft hij gelijk in, hé. ‘Een wijze meid krijgt haar kind op tijd.’ De
pil, of een veilige contraceptie over het algemeen, heeft er zeker toe
bijgedragen dat vrouwen de zwangerschap kunnen plannen. De feministische golven
hebben er ook toe bijgedragen dat vrouwen meer rechten hebben, hetzelfde recht
op scholing, onderwijs, carrière enzovoorts. En het is niet alleen op het saldo
van de pil te zetten, hé. Maar laten we zeggen dat alles samen ervoor zorgt, of
ertoe leidt, dat vrouwen inderdaad hun zwangerschap gaan uitstellen. Dan ineens
worden ze 35 jaar, en dan slaat die biologische klok, die tikt dan harder. En
dan zie je veel vrouwen die acuut stoppen met de pil, en die willen dan nú
zwanger worden. Als ze onmiddellijk zwanger worden, geen probleem, maar als er
zich misschien toch een probleem voordoet waardoor ze niet onmiddellijk zwanger
worden, dan zit je heel vlug in dat circuit van ivf of hormonale stimulatie om
de zwangerschap te ondersteunen. Ik denk dat we daarover als maatschappij toch
een keer goed moeten nadenken. Dat we eigenlijk vrouwen meer zouden moeten
ondersteunen in het combineren van studies, carrière en gezinsplanning.
Als je nu gaat kijken
verder in de wereld… U hebt al eventjes verwezen naar Japan en een bepaalde
houding die daar bestaat en bestaan heeft. Hoe is de situatie eigenlijk in een
gebied dat u heel goed kent, bijvoorbeeld in zwart Afrika, Kenia?
Daar is er een heel grote nood. Men zegt zo mooi in het Engels ‘unmet
needs’: de mensen die al heel wat kinderen hebben of jonge meisjes die zich
willen beschermen, willen wel voorbehoedsmiddelen gebruiken, maar zij hebben
geen toegang tot de pil of tot contraceptie in het algemeen. Dat is in Afrika
enorm, hé. Als je kijkt op gebied van gezondheid, bestaat dé allerbelangrijkste
interventie in Afrika er nu in om moeder- en kindersterfte tegen te gaan. Om
echt een belangrijke impact te hebben, dan is het één: geboorteplanning, twee:
geboorteplanning, drie: geboorteplanning. Dus de familyplanning is enorm
belangrijk en is jammer genoeg weer een beetje op zijn retour. We hebben het
beter gedaan: landen zoals Kenia hadden een jaar of 20, 30 geleden een veel
uitgebreider netwerk van Family Planning Clinics dan dat ze nu hebben.
De weldaad van 50 jaar
de pil… Maar ook de noodzaak voor een blijvende opvolging wereldwijd. Een stand
van zaken in een gesprek met Marleen Temmerman.
MUZIEK
Frans Boenders gaf begin dit jaar aan de FVG
een lezing met als thema Oost en West. Een enorm omvangrijk thema, maar twee
kernwaarden kwamen snel bovendrijven: verlichting en verlossing. Verlichting
associeerde hij met het Oosten, verlossing met het Westen! Frans Boenders:
Dat komt omdat bij
ons de leidende godsdienst of levensvorm er een is van verlossing. De mens is
zwak, is wel een afspiegeling van God, maar hij moet zich realiseren hoe zwak
hij is en hij moet zich eigenlijk overgeven. Dus de overgave impliceert dat je
ergens ook wordt opgevangen, en dat is dan de verlossing, de basisbeweging of
de basis dubbele richting. Er is een enorme liefde die de verlossing in het
vooruitzicht stelt en de mens moet vertrouwen hebben, bijna blind, in die
liefde, en dan zal hij verlost worden. Wat is nu verlichting? Verlichting is
iets wat je zelf kunt doen, want we hebben allemaal een bewustzijn gekregen dat
kritisch is, sceptisch moet zijn volgens de Boeddha. Het boeddhisme is dan toch
immers de enige universele religie die in het Oosten is ontstaan en universeel
is geworden, net zoals het christendom ontstaan is in het Nabije Oosten en
universeel is geworden. Die laten zich dus uitstekend vergelijken. In het
boeddhisme is Boeddha trouwens niets anders dan ‘bodhi’, wat licht is, of
wijsheid, als je het anders interpreteert. Je hebt dus een bewustzijn, en met
dat bewustzijn moet je het doen. Er zijn modellen, Boeddha zelf zegt: als je
dat wilt, kun je mij als model nemen, maar je zult toch altijd kritisch moeten
blijven, want je moet het zelf doen. Het zelf doen betekent niet dat je op een
arrogante manier op je kennis en je eruditie berust; ik denk zelfs dat te veel
kennis en te veel eruditie wegen zijn die niet direct leiden naar de
verlichting. Maar je moet bij wijze van spreken eerst tabula rasa maken, een
soort leegte in jezelf maken, om het licht te laten schijnen. Dat is natuurlijk
maar een metafoor, maar dat zegt wat verlichting is, versus de verlossing.
Maar eigenlijk gaat het dan toch wel om een
heel fundamenteel verschil, en dat komt ook tot uiting wanneer je het hebt over
denken en bewustzijn! Bijvoorbeeld: ‘ ik BEN een bewustzijn’ tegenover ‘ik HEB
bewustzijn’!
Wij zeggen: ‘ik HEB
een bewustzijn’. Denk aan Descartes! En we leven toch nog altijd onder die
fantastische revolutie. Descartes heeft gezegd: ik kan aan alles twijfelen
behalve aan het feit dat ik twijfel, dus dat ik denk. En dus, dat heb ik omdat
ik een bewustzijn heb. Ik heb alles, eigenlijk bezitten wij alles, vinden wij.
Als we nu even God, de Schepper of de Natuur opzijzetten. Die Natuur werkt ook
in mij, maar eigenlijk sta ik boven de Natuur door het hebben van dat
bewustzijn. In het Oosten gaat het over: ‘ik BEN bewustzijn’. Dat wil zeggen
dat ik een onderdeel ben van het bewustzijn dat eigenlijk het universum is. Het
universum denkt in mij. Het vreemde is dat dat in de Franse filosofie ook werd
gezegd, door hen die je kunt noemen de poststructuralisten of de late
structuralisten: ‘ça pense en moi’, het denkt in mij. Dus die komen daar een
beetje in de buurt. Alleen Heidegger, overigens niet mijn favoriet, een
westerse filosoof, vond eigenlijk ook dat we een onderdeel zijn van iets wat
veel groter is. En de Japanse boeddhisten zijn Heidegger gaan bestuderen, die,
toen hij nog leefde, het fantastisch vond dat hij aansluiting kon vinden bij
hen. Maar inderdaad, het verschil is dus: in het Oosten houdt men veel minder
vast, men bezit veel minder, men hecht ook minder aan bezit. Natuurlijk, met
onze kapitalistische uitstraling is dat nu wel allemaal anders geworden, maar
traditioneel is het wel zo. Men voelt zich een onderdeel van iets heel groots,
en of je dat nu kosmos, universum of de wereldgeest noemt, lazert eigenlijk
niets; het is gewoon een manier van leven die toch totaal anders is en die
verklaart waarom sommige auteurs, maar daar ben ik het eigenlijk niet mee eens,
hebben gezegd dat het Westen altijd het Westen en het Oosten altijd het Oosten
zal blijven. ‘And the twain shall never meet’, zoals Kipling het
zegt. Daar ben ik het niet mee
eens. We kunnen zeker elkaar begrijpen en dat is ook volop bezig, denk ik.
Vaak zie je de opdeling: in het Westen
streeft men naar iets, er is een doel, er is een project. In het Oosten zou men
zich eerder onderwerpen aan het geheel, zou men eerder berusten! Maar in
hoeverre beantwoordt zo’n opdeling nog aan enige realiteit? Economisch
bijvoorbeeld zijn nu net India en China dé grote groeiers op wereldniveau!
Dat is de grote
paradox vandaag. Tot hiertoe heb ik in zeer algemene termen (want anders kun je
het niet, je hebt het in het begin zelf gezegd) Oost en West vergeleken. Ik
ging uit van de traditionele levensvormen, om dat wittgensteiniaanse woord te
gebruiken. De traditie die dieper gaat dan de verschillende tradities. De
traditie die we eigenlijk niet meer kunnen benoemen, maar die de basis vormt
van de tradities. Dus ik ben heel ver teruggegaan. Ik heb het boeddhisme ook
gezien als een offshoot, als een scheut aan een boom die veel ouder is en die
teruggaat tot de vedische tijd, misschien tot de zoroastrische tijd enzovoorts.
Aan de andere kant heb ik het christendom ook beschouwd als een scheut van een
veel grotere boom, waar natuurlijk het jodendom in het vizier komt, maar ook
vele andere dingen. Ook een stuk van het zoroastrisme. Dus uiteindelijk zouden
we weer terug kunnen komen. Zo ver ben ik teruggegaan. Dat is natuurlijk
gedeeltelijk geïdealiseerd, om niet te zeggen sterk geïdealiseerd. Vandaag zien
we dat er maar één ideologie meer bestaat, en dat is het kapitalisme. Of men
dat nu in communistische termen of linkse termen het laatkapitalisme noemt, in
de hoop dat het zal verdwijnen, dat durf ik niet te zeggen. Ik zie alleen dat
het kapitalisme bloeit op een verschrikkelijke manier en dat, zoals je zelf
hebt geïmpliceerd in je vraag, China maar ook India (India, waarvan we altijd
gedacht hebben dat het veel spiritueler was dan wij) nu plotseling onze
meesters worden in het hedendaagse kapitalisme, in onze manier om de
informatica en de technologie te gebruiken, allemaal dingen die in wezen van
ons komen, dus de westerse wetenschap, dat is het enige geüniversaliseerde
kennen. Dat heeft men dan ogenschijnlijk op dit moment, ik zou zeggen, allemaal
naar voren geschoven in de hoop, voor sommigen althans, in China en zeker in
India, dat datgene wat eronder ligt en waaraan ik daarnet refereerde, als de
basis van de tradities, uiteindelijk toch wel zal overleven zoals het altijd
heeft gedaan. Maar men begint eraan te twijfelen. En versta onder men, ik begin
daar ook aan te twijfelen.
Zeker in China zie
je dat. Ik ben toevallig vorig jaar nog naar de Heilige Bergen geweest, die
gedeeltelijk boeddhistisch en taoïstisch zijn en eigenlijk die twee religies
syncretiseren. Daar blijft niets van over! Wat men heeft gedaan en wat de
Chinezen altijd doen, is alles eerst afbreken tot op het bot en dan op hun
manier, vanuit hun visie, heropbouwen. Dus wat ik daar zag, was een volkomen
loze, valse en misleidende vorm van taoïsme en boeddhisme. Alleen erop gericht
om toeristen te lokken, vooral de binnenlandse toeristen overigens, want het is
ook een bekend fenomeen dat de hedendaagse Chinezen die vandaag weer
internationaal gaan reizen (dat wil zeggen die nieuwe rijken tussen dertig en
vijfenveertig jaar, de middenmoot die rijk is, heel rijk is in China), toch die
leegte aanvoelen en nu overal in het Oosten, maar ook in het Westen, tempels en
kerken gaan bezoeken in de hoop daar iets van op te steken. Ze snappen er dus
geen moer meer van en het is een heel rare situatie. Mensen die veel meer
vertrouwen hebben in de gang van zaken, los van de interventies van de mens,
die zeggen: ‘Dat zal zijn tijd wel hebben, dat komt weer terug. In China heb je
altijd van die periodes.’ Ik heb daar mijn twijfels over. Laten we niet
vergeten wat er gebeurd is tijdens de culturele revolutie, die officieel maar
tien jaar heeft geduurd, van ’65 tot ’75 in de vorige eeuw, maar die eigenlijk
al begonnen is in voorbereiding vanaf 1950, de stichting van de volksrepubliek,
en geduurd heeft tot het aantreden van Deng Xiaoping in 1979. Dus dat zijn twee
generaties die zijn opgevoed zonder enige vorm van religie in de zin van een
verbinding van geestelijke solidariteit. En dus, zal dat terugkomen? Ik mag het
hopen. Maar een teken aan de wand vond ik dat, toen Deng Xiaoping aantrad en ik
voor de BRT toen die documentaires maakte over oosterse religies, dat iemand
die later mijn vriend is geworden, de grote specialist op het gebied van het
taoïsme, Rik Schipper, gevraagd werd in China om de leden van de Sociale
Academie, dus de intellectuele top van China, onderricht te geven in het
taoïsme. Want nagenoeg alles was verdwenen. De tempels waren verwoest, de
teksten waren vernietigd en diegene die over waren gebleven, werden bestudeerd
in het Westen. Op zichzelf is het natuurlijk interessant dat wij in het Westen
nu niet de pretentie, maar misschien wel de knowhow hebben om de traditie van
de Chinezen en de Indiërs weer nieuwe bedding te geven. Dat is vroeger nog gebeurd
met het christendom en de islam, wat de Griekse traditie van ons betreft. Dus
het kan wel, maar ik vrees, samenvattend, dat het kapitalisme op dit moment zo
allesomvattend is, en dus ook niet te bestrijden valt omdat er niemand is die
verantwoordelijk is voor het kapitalisme als ideologie. Het is dus bij wijze
van spreken een sluipende ideologie die zich niet kenbaar maakt, maar die wel
overal aanwezig is, zodat ik op dit moment niet zie hoe ze tot een einde kan
komen. En ik denk wel dat het nodig is om terug te komen tot een waarachtige
spiritualiteit.
Tot zover nog Frans Boenders over Oost en
West. Daarmee zijn we aan het eind aan
HVW. Samenstelling en presentatie waren van KVD en FS. De tekst van dit
programma kun je bestellen bij de Humanistisch-Vrijzinnige Vereniging, Lange
Leemstraat 57, 2018 Antwerpen. Tel. 03 233 70 32. En over
enkele dagen vind je de tekst ook op h-vv.be, waar je de uitzending nog even kunt
herbeluisteren.
Volgende week
zijn we er weer en dan hebben we het met Els Spitaels over architect Renaat
Braem en is er ook een bijdrage van het WF over “de wabblieft”.
Dit was het wat
ons betreft. Nog een goede avond en graag tot volgende week!
Muziek:
20” Tarantelle J.K. Mertz R. Smits ACC
23158
10” High Heels – Sakamoto Sakamoto 262975
1’20” Classical
|
